ยุคที่อากาศอุ่นขึ้นและการเกิดขึ้นของเครื่องปั้นดินเผาทำให้การตั้งถิ่นฐานถาวรเพิ่มขึ้น
ยุคหินเก่าที่ใช้เครื่องมือหินแบบกะเทาะเพื่อล่าสัตว์และเก็บของป่า ได้เปลี่ยนผ่านสู่ยุคที่เรียกว่า “ยุคโจมง” จากการปรากฏของเครื่องปั้นดินเผา
มาทบทวนกันว่า จากยุคหินเก่าสู่ยุคโจมง ชีวิตและวัฒนธรรมของผู้คนเปลี่ยนไปอย่างไร
ยุคโจมงดำเนินตั้งแต่ราว 18,000 ปีก่อนคริสตกาล ถึงราว 300 ปีก่อนคริสตกาล รวมประมาณ 10,000 ปี
ความต่างที่ใหญ่ที่สุดจากยุคหินเก่าคือมีการใช้ “เครื่องปั้นดินเผา”
การคิดค้นเครื่องปั้นดินเผาทำให้สิ่งที่เคยกินไม่ได้ กลายเป็นกินได้
นอกจากนี้ เมื่ออากาศอุ่นขึ้น ผลไม้ป่ามีมากขึ้น และระดับน้ำทะเลสูงขึ้นทำให้จับปลาได้ง่ายขึ้น สภาพแวดล้อมจึงเอื้อต่อการหาอาหารมากขึ้น
เมื่อชนิดอาหารหลากหลายขึ้น และปริมาณอาหารจากการล่า-เก็บของป่าเพิ่มขึ้น ชีวิตที่ต้องย้ายถิ่นตามหาอาหารก็ค่อยๆ สิ้นสุดลง และเริ่มตั้งถิ่นฐานถาวร
ชีวิตในยุคโจมงเรียบง่ายมาก
ตื่นเมื่อพระอาทิตย์ขึ้น ดูแลอาวุธล่าสัตว์ หรือทำเครื่องปั้นดินเผาไปตามวัน
พออาหารเริ่มขาดก็ออกไปล่ากวาง หรือไปเก็บเกาลัด
ต่างจากปัจจุบัน ดูเหมือนเป็นชีวิตที่ออกไปหา “ของจำเป็น” ในเวลาที่จำเป็น
ต่อไปจะพาไปดูให้ละเอียดขึ้นว่า ผู้คนยุคโจมงใช้ชีวิตอย่างไร
เครื่องปั้นดินเผาที่เริ่มใช้ตั้งแต่ยุคโจมง ดูเหมือนจะใช้เพื่อการทำอาหารเป็นหลัก
เชื่อว่าใช้เป็นภาชนะเวลาบดผลไม้ป่า หรือใช้ต้มและย่างปลาและผลไม้ป่า
เครื่องมือล่าสัตว์ยังคงคล้ายยุคหินเก่า ใช้หิน กระดูกสัตว์ และเขาสัตว์
แต่ส่วนปลายถูกทำให้คมมากขึ้นเพื่อเพิ่มความสามารถในการสังหาร ต่างจากเครื่องมือหินในยุคหินเก่า
นอกจากนี้ ในยุคโจมงยังทำเครื่องมือหินหลากหลายตามการใช้งาน
เช่น “ช้อนหิน” มีดพกขนาดเล็กมีด้าม “ตุ้มน้ำหนักหิน” สำหรับจับปลาแบบมีร่องบาก และ “แผ่นหินบด” สำหรับบดลูกโอ๊กและถั่วแข็งต่างๆ ทำให้ชนิดเครื่องมือมากกว่ายุคหินเก่า
อีกทั้งยังเริ่มจับปลาในแม่น้ำและทะเลสาบด้วยการใช้แห
เมื่อเทียบกับยุคหินเก่า ยุคนี้จึงเป็นช่วงที่วัสดุ ชนิด และวิธีใช้เครื่องมือหลากหลายขึ้น
ยุคโจมงเป็นช่วงที่อาหารมั่นคง จึงเริ่มตั้งถิ่นฐานถาวร
เมื่อการย้ายถิ่นลดลง โครงสร้างที่อยู่อาศัยก็เปลี่ยนไปจากยุคหินเก่า
รูปแบบบ้านของยุคโจมงคือ “บ้านหลุม” แบบกึ่งใต้ดิน: ขุดพื้นให้เป็นหลุม ปักเสาในหลุม แล้วทำหลังคาคลุม
ภายในบ้านปูพื้นด้วยดินเหนียวอัดแน่น และตรงกลางมีเตาไฟล้อมหิน ใช้ทำอาหารและให้ความอบอุ่น
มีขนาดราวปูเสื่อทาทามิได้ 6–12 ผืน และคาดว่าครอบครัวประมาณ 4 คนอยู่ร่วมกันในบ้านหนึ่งหลัง
เมื่อมีบ้านหลุมจำนวนมากเกิดขึ้นในพื้นที่ที่หาอาหารได้มาก ก็เกิดเป็น “หมู่บ้าน”
เมื่อพูดถึงอาหารราว 15,000 ปีก่อนคริสตกาล คุณอาจนึกภาพผู้ชายกึ่งเปลือยกัดเนื้อติดกระดูก
แต่ยุคโจมงทำอาหารได้ทั้งย่าง ต้ม นึ่ง ตากแห้ง และลวก จึงน่าจะกินอาหารหลากหลาย เช่น รมควัน ดองเกลือ ขนมปัง และข้าวต้ม
อาหารหลักคือผลไม้ป่าอย่างเกาลัดและวอลนัต
ผลไม้ป่าที่ฝาดจะนำไปกำจัดความฝาดก่อนบดเป็นแป้ง แล้วทำเป็นข้าวต้มหรือดังโงะ
เมื่อเริ่มทำประมงในแม่น้ำและทะเลสาบ จึงกินปลาบ่อย เช่น ปลาแซลมอนและปลาเทราต์ รวมถึงหอย และยังเกิด “กองเปลือกหอย (ไคซึกะ)” ซึ่งเป็นลักษณะเด่นอย่างหนึ่งของยุคโจมง
การล่ากวางและหมูป่ายังคงมีอยู่ และยังคงกินเนื้อสัตว์ต่อเนื่อง
ส่วนเขี้ยวและเขาสัตว์ก็นำมาแปรรูปเป็นเบ็ดตกปลาหรือจี้ห้อยคอ ใช้ให้คุ้มค่า
ผู้คนที่อาศัยอยู่ในหมู่เกาะญี่ปุ่นช่วงยุคโจมงเรียกว่า “ชาวโจมง”
ผู้ชายชาวโจมงมีส่วนสูงเฉลี่ยไม่ถึง 160 ซม. โครงกระดูกใหญ่ และมีกำลังกล้ามเนื้อแข็งแรง
รูปหน้าออกเหลี่ยม คิ้วหนา และมีตาสองชั้นชัดเจน
ส่วน “ชาวยาโยอิ” ที่เชื่อว่าอพยพมาจากคาบสมุทรเกาหลีและแผ่นดินเอเชียในยุคยาโยอิ จะสูงกว่าชาวโจมงเล็กน้อย และใบหน้าดูแบนยาวในแนวตั้ง
ทฤษฎีที่ยอมรับกันทั่วไปคือ คนญี่ปุ่นปัจจุบันเกิดจากการผสมของชาวโจมงและชาวยาโยอิ
เครื่องมือในยุคโจมงไม่ได้มีแค่ของใช้เพื่อการล่า-เก็บของป่าและการทำอาหารเท่านั้น แต่ยังมีของใช้เชิงวัฒนธรรมที่ไม่จำเป็นต่อชีวิตโดยตรง เช่น เครื่องมือสำหรับอธิษฐานขอความอุดมสมบูรณ์ เครื่องประดับกันสิ่งชั่วร้าย และเครื่องปั้นดินเผาสำหรับพิธีกรรม
เมื่อการตั้งถิ่นฐานเพิ่มขึ้นจนเกิดชุมชน ก็อาจเป็นจุดเริ่มที่ทำให้วัฒนธรรมหลากหลายงอกเงยในหมู่ผู้คน
โดกู (土偶) ตุ๊กตาดินเผาแบบเผาไม่เคลือบที่ทำในยุคโจมง เป็นหนึ่งในโบราณวัตถุที่แทนภาพยุคโจมงได้ชัดเจน
มีหลายทฤษฎี เช่น ทำเป็นรูปผู้หญิงหรือหญิงตั้งครรภ์ หรือเป็นตุ๊กตาที่ทำให้พืชมีรูปร่างเป็นมนุษย์ แต่ยังไม่มีข้อสรุปเดียวกัน
ทฤษฎีที่พบได้บ่อยที่สุดคือ “ตุ๊กตาดินที่ทำเป็นรูปผู้หญิงหรือหญิงตั้งครรภ์ สร้างขึ้นเพื่ออธิษฐานขอความอุดมสมบูรณ์จากธรรมชาติ”
ไม่ว่าจะเป็นทฤษฎีใด ก็ชัดเจนว่าไม่ได้ทำเพื่อใช้ล่าหรือเก็บของป่า แต่เป็นตุ๊กตาที่มีความหมายเชิงวัฒนธรรม
ดูเหมือนว่ายุคโจมงมีธรรมเนียมสวมเครื่องประดับ
วัสดุที่ใช้ทำมีทั้งกระดูกสัตว์ เขี้ยว เขาสัตว์ เปลือกหอย หยก ไม้ และดินเหนียว
“มากาตามะ” (勾玉) ลูกปัดรูปโค้งที่เจาะรูบนหยก เชื่อว่าสวมเพื่อความหมายในการกันสิ่งชั่วร้ายและเกี่ยวข้องกับไสยเวท
ในบรรดาเครื่องปั้นดินเผายุคโจมง “เครื่องปั้นดินเผาทรงเปลวไฟ” มีรูปทรงโดดเด่นมาก
มีลักษณะชวนให้นึกถึงเปลวไฟพวยพุ่ง และมีปุ่มนูนขนาดใหญ่ 4 จุดบริเวณด้านบน
พบของจริงที่มีรอยไหม้ จึงเชื่อว่าใช้สำหรับหุงต้ม
อย่างไรก็ตาม ด้วยรูปทรงที่เป็นเอกลักษณ์ จึงมีแนวคิดว่าบางครั้งอาจใช้เพื่อวัตถุประสงค์ด้านพิธีกรรม
ปัจจุบันยังมีแหล่งโบราณสถานจำนวนมากที่สามารถเห็นบ้านหลุมและเครื่องปั้นดินเผายุคโจมงได้จริง
ถ้าสนใจ ลองแวะไปเยือนสักครั้ง
ไคซึกะคาโซริเป็นแหล่งโบราณสถานที่มีทั้งกองเปลือกหอยและร่องรอยชุมชนยุคโจมง
ภายในมีพิพิธภัณฑ์ที่ชมวัตถุขุดพบ เช่น เครื่องปั้นดินเผา เครื่องมือหิน และโดกู รวมถึงพื้นที่สังเกตการณ์กลางแจ้งที่ดูซากบ้านหลุมและหน้าตัดชั้นเปลือกหอย และหมู่บ้านจำลองบ้านหลุม ทำให้ได้เห็นวัฒนธรรมยุคโจมงอย่างใกล้ชิด
“ลานป่าโจมง เมืองเซนได” สร้างขึ้นเพื่ออนุรักษ์และใช้ประโยชน์จากร่องรอยชุมชนยุคโจมงที่พบจากแหล่งโบราณคดียามาดะอุเอะโนะได
ภายในจัดแสดงเครื่องปั้นดินเผาและเครื่องมือหินที่ขุดพบจากแหล่งดังกล่าว
กิจกรรมยอดนิยมคือการเรียนรู้ผ่านประสบการณ์ เช่น ทำมากาตามะ ทำเครื่องปั้นดินเผาแบบโจมง และทดลองก่อไฟ
เมืองนางาโอกะ จังหวัดนีงาตะ ที่ตั้งของพิพิธภัณฑ์ คือบ้านเกิดของเครื่องปั้นดินเผาทรงเปลวไฟยุคโจมง
ภาพเครื่องปั้นดินเผายุคโจมง รวมถึงทรงเปลวไฟ ที่จัดแสดงเต็มผนังนั้นน่าตื่นตา
ไดโอรามาจำลองวิถีชีวิตสี่ฤดูกาลของชาวโจมงสมจริงจนเหมือนมีคนอาศัยอยู่ตรงนั้น
บ้านเรือนยุคโจมง
เครื่องปั้นดินเผายุคโจมง
มีดหินที่ทำในยุคโจมง
บ้านหลุมยุคโจมง
ภาพผู้คนยุคโจมงกำลังทำอาหาร
โดกูที่ทำในยุคโจมง
มากาตามะที่สวมเป็นเครื่องประดับในยุคโจมง
เครื่องปั้นดินเผาลายเปลวไฟที่มีรูปทรงโดดเด่น
