Hiểu lịch sử để chuyến du lịch Nhật Bản thêm thú vị! Giải thích dễ hiểu về “lịch sử Nhật Bản”

Trước hết, hãy nắm bắt dòng chảy lịch sử Nhật Bản.
Lịch sử Nhật Bản bắt đầu từ thời kỳ Đồ đá cũ và kéo dài đến thời Reiwa hiện nay; nếu chia khái quát, có thể phân thành 15 thời kỳ.
Có nhiều quan điểm khác nhau về cách phân kỳ lịch sử, vì vậy cách chia được giới thiệu ở đây chỉ nên xem là một trong số nhiều giả thuyết.

Thời kỳ Đồ đá cũ bắt đầu khi quần đảo Nhật Bản còn nối liền với lục địa châu Á, và những người săn bắt di chuyển theo con mồi rồi định cư tại đây.
Họ kiếm thức ăn hằng ngày bằng săn bắt và hái lượm, sử dụng “đồ đá ghè đẽo” làm từ đá được đập vỡ, cùng các công cụ bằng xương và sừng động vật gọi là kokkakuki.
Cuộc sống khi ấy là hành trình liên tục di chuyển để tìm kiếm con mồi.

Sự xuất hiện của đồ gốm là bước chuyển từ thời kỳ Đồ đá cũ sang thời kỳ Jomon.
Nhờ phát minh đồ gốm giúp mở rộng nguồn thực phẩm, cùng với khí hậu Trái Đất ấm lên khiến việc thu nhặt hạt cây và đánh bắt cá dễ dàng hơn, đời sống định cư cũng bắt đầu từ thời kỳ Jomon.
Khi thời gian dành cho việc tìm thức ăn và di chuyển giảm đi, con người có thêm thời gian rảnh, từ đó các vật dụng mang tính văn hóa như tượng đất dogu và ngọc cong magatama cũng dần được chế tác.

Thời kỳ Yayoi là giai đoạn nghề trồng lúa truyền từ bán đảo Triều Tiên vào Nhật Bản trở nên phổ biến, đặt nền móng cho văn hóa nông nghiệp.
Khi sản lượng lương thực vượt nhu cầu tiêu thụ và con người bắt đầu tích trữ phần dư thừa, sự chênh lệch giàu nghèo xuất hiện trong cộng đồng.
Trong bối cảnh các xung đột xảy ra thường xuyên, khi những làng nghèo tấn công các làng giàu, các cộng đồng có sức mạnh quân sự lớn dần thống trị những cộng đồng yếu hơn và hình thành các tiểu quốc.
Chiến tranh giữa các tiểu quốc cũng bắt đầu nổ ra, dẫn đến cuộc chiến quy mô lớn đầu tiên trong lịch sử Nhật Bản, “Wa-koku Tairan”.
“Wa-koku Tairan” kết thúc khi nữ pháp sư Himiko được đưa lên làm vua của “Wa-koku”.
Sau đó, “Liên minh Yamatai-koku” hình thành với trung tâm là “Yamatai-koku” do Himiko cai trị, và “chính quyền Yamato” ra đời.

“Yamato” là một thế lực hùng mạnh hình thành bởi các nhân vật quyền lực ở vùng Yamato, tức tỉnh Nara ngày nay, với Himiko là trung tâm.
Thế lực này đặt dưới quyền kiểm soát khu vực từ Kyushu đến phía nam vùng Tohoku, rồi lấy Kyushu làm bàn đạp để tiến xuống phía nam bán đảo Triều Tiên.
Không chỉ thu được sắt, nguồn tài nguyên phong phú ở bán đảo Triều Tiên, họ còn tiếp thu cả những nền văn hóa tiên tiến.
Từ thời điểm này, chữ Hán cũng dần được sử dụng; “chính quyền Yamato”, với chữ viết, kỹ thuật và hệ thống chính trị được du nhập, cùng văn hóa Nhật Bản đã phát triển mạnh mẽ, tạo nên nền tảng của một quốc gia.

Thời kỳ Asuka là giai đoạn nhiều nhân vật quyền lực, tiêu biểu là Shotoku Taishi, nỗ lực xây dựng một quốc gia theo hệ thống luật lệnh.
Dưới thời Suiko Tenno, Soga no Umako và Shotoku Taishi, các cải cách nhằm củng cố sức mạnh quốc gia được khởi động, từ đó hình thành các thể chế và hiến pháp lấy Thiên hoàng làm trung tâm.

Tuy nhiên, những hành động xem nhẹ Thiên hoàng của Soga no Emishi, người nắm quyền lực lớn, và con trai ông là Soga no Iruka đã khiến sự bất mãn đối với hai người này tích tụ trong triều đình.

Khi sự bất mãn lên đến đỉnh điểm, phe chống Soga do Nakatomi no Kamatari và Hoàng tử Naka no Oe làm trung tâm đã phát động “Biến cố Isshi”, tiêu diệt gia tộc Soga.

Sau khi giành thắng lợi trong “Biến cố Isshi”, Nakatomi no Kamatari và Hoàng tử Naka no Oe xây dựng các chế độ để Thiên hoàng trực tiếp cai quản đất đai, dân chúng và tập trung nguồn thu về triều đình.

Cuộc cải cách chính trị bắt đầu từ “Biến cố Isshi” được gọi là “Cải cách Taika”, trở thành điểm xuất phát của nhà nước tập quyền trung ương và quốc gia luật lệnh.
Sau đó, kinh đô được chuyển đến Heijokyo, xây dựng phỏng theo Trường An của nhà Đường, làm trung tâm điều hành chính trị dựa trên chế độ luật lệnh, mở ra thời kỳ Nara.

Thời kỳ Nara đánh dấu sự khởi đầu của nền chính trị tập quyền trung ương với Thiên hoàng là quân chủ.
Trong triều đình, trung tâm của chính trị, các cuộc tranh giành quyền lực diễn ra dữ dội, khiến thể chế chính trị trở nên bất ổn.
Trong bối cảnh đó, gia tộc quý tộc Fujiwara từng bước gia tăng quyền lực.

Fujiwara no Fuhito, con trai của Nakatomi no Kamatari, người từng hoạt động nổi bật trong thời kỳ Asuka, đã gả con gái cho Monmu Tenno, qua đó trở thành họ hàng với hoàng tộc.
Con trai của họ sau này trở thành Shomu Tenno, giúp gia tộc Fujiwara tiếp tục củng cố quyền lực trong triều đình.

Không chỉ gia tộc Fujiwara, các chùa chiền cũng ngày càng có thế lực; để tạo khoảng cách vật lý giữa triều đình và các chùa, kinh đô được dời về Heiankyo.

Các quý tộc từng giữ vị trí trung tâm chính trị từ thời kỳ Asuka đạt đến thời kỳ hưng thịnh nhất trong thời Heian.
Đặc biệt, gia tộc Fujiwara giành được quyền lực áp đảo bằng cách đưa hậu duệ của mình lên ngôi Thiên hoàng.
Tuy nhiên, việc quản lý hộ tịch và đất đai dần trở nên quá tải, thuế không thu được đầy đủ, khiến tài chính suy yếu.

Trong khi đó, các hào tộc khai khẩn đất nông nghiệp và tích lũy của cải bắt đầu sở hữu sức mạnh vũ trang bằng cách thuê người có vũ khí hoặc trang bị vũ khí cho nông dân để bảo vệ đất đai và tài sản của mình.
Triều đình không đủ tài lực để duy trì trật tự xã hội, nên giao vai trò này cho các hào tộc ở từng địa phương, khiến thế lực của họ ngày càng lớn mạnh.

Các cuộc nổi loạn do những hào tộc đã mạnh lên gây ra bắt đầu xuất hiện, nhưng không phải triều đình mà chính các hào tộc khác đứng ra dẹp loạn; trong đó gia tộc Taira nắm được quyền lực cả trong triều đình.
Những hoàng tộc không hài lòng với điều này đã liên kết với một hào tộc khác là gia tộc Minamoto để tiêu diệt gia tộc Taira.

Sau đó, Minamoto no Yoritomo của gia tộc Minamoto, bên đã đánh bại gia tộc Taira, thành lập Mạc phủ Kamakura, mở ra thời kỳ Kamakura.

Cho đến thời kỳ Heian, đất nước được cai trị bởi triều đình với Thiên hoàng là trung tâm.
Từ thời kỳ Kamakura, việc cai trị đất nước bắt đầu do Mạc phủ Kamakura đảm nhiệm, xoay quanh shogun, người đứng đầu tầng lớp võ sĩ.

Triều đình, bên từng cai trị đất nước, đã phát động “Loạn Jokyu” nhằm lật đổ Mạc phủ để giành lại quyền thống trị, nhưng chỉ sau khoảng một tháng đã thất bại trước Mạc phủ.
Về sau, Mạc phủ Kamakura tiếp tục củng cố quyền kiểm soát, nhưng thế lực suy yếu khi không ban “lãnh địa” làm phần thưởng cho các võ sĩ ở nhiều nơi đã ngăn chặn cuộc xâm lược của quân Mông Cổ.

Thời kỳ Kamakura khép lại khi Go-Daigo Tenno, người lôi kéo được các võ sĩ bất mãn với Mạc phủ Kamakura và cả mạc thần Ashikaga Takauji về phe mình, tiêu diệt Mạc phủ Kamakura.

Thời kỳ Muromachi kéo dài hơn 200 năm. Dưới đây là phần giải thích về đặc điểm của thời kỳ này thông qua ba giai đoạn sau.

Nếu muốn tìm hiểu chi tiết dòng chảy chung của thời kỳ Muromachi, bạn cũng có thể xem bài viết ở liên kết dưới đây.

Tokugawa Ieyasu, người thành lập Mạc phủ Edo, đã thực hiện nhiều chính sách nhằm tăng cường và ổn định quyền lực của Mạc phủ.
Ông làm suy yếu tiềm lực kinh tế và quyền kiểm soát của các daimyo bằng các chế độ như sankin-kotai và Buke Shohatto, đồng thời thiết lập hệ thống đẳng cấp shinokosho để cố định thân phận xã hội.
Không chỉ về thể chế, Mạc phủ còn lấy Tống Nho của Nho giáo làm nền tảng tư tưởng và giáo dục, truyền bá hệ tư tưởng thuận lợi cho việc cai trị và quản lý của Mạc phủ Edo.
Các chính sách mang tính phong kiến và tập quyền trung ương phát huy hiệu quả, giúp thời kỳ hòa bình kéo dài lâu dài.

Mạc phủ Edo từng thực hiện chính sách bế quan nhằm ngăn chặn việc truyền bá Kitô giáo, nhưng đã phải mở cửa sau khi Đề đốc Perry của Hải quân Hoa Kỳ đến yêu cầu khai quốc.
Sự bất mãn đối với Mạc phủ vì mở cửa đất nước khi chưa có sự cho phép của triều đình, cùng những rối loạn sau khi khai quốc, đã làm phong trào sonnō jōi – lật đổ Mạc phủ để trao lại quyền lực cho Thiên hoàng – trở nên sôi nổi.

Nhận thấy không thể kiềm chế phong trào sonnō jōi, shogun của Mạc phủ Edo thực hiện “Taisei Hokan”, tức trao trả chính quyền cho triều đình.
Bất mãn với kết quả đó, quân đội Mạc phủ nổi dậy, nhưng bị quân chính phủ mới buộc phải đầu hàng, và thời kỳ Edo đi đến hồi kết.

Sau khi giành lại chính quyền từ Mạc phủ, triều đình thành lập chính phủ Meiji nhằm đưa Nhật Bản, khi đó còn tụt hậu so với các nước Âu Mỹ, phát triển thành một quốc gia hiện đại.
Cũng vào thời điểm này, tên gọi Edo được đổi thành Tokyo.
Nhật Bản tiếp thu các chế độ của phương Tây và bãi bỏ nhiều thể chế tồn tại từ thời Edo.
Với khẩu hiệu “phú quốc cường binh”, đất nước thúc đẩy công cuộc xây dựng quốc gia đủ sức cạnh tranh với các nước Âu Mỹ.
Văn hóa phương Tây cũng lan rộng trong dân chúng, làm thay đổi lớn trang phục và bữa ăn của người dân.

Bước sang thời kỳ Taisho, Chiến tranh thế giới thứ nhất nổ ra và Nhật Bản cũng tham chiến.
Không chịu thiệt hại trực tiếp từ Chiến tranh thế giới thứ nhất, lại được thúc đẩy bởi xuất khẩu ra nước ngoài tăng mạnh, Nhật Bản bước vào thời kỳ phồn vinh chưa từng có.
Tuy nhiên, cuộc suy thoái sau chiến tranh, gọi là khủng hoảng hậu chiến, đã xảy ra và khiến đời sống người dân lâm vào khó khăn.

Trong khi đó, tư tưởng dân chủ và tự do lan rộng, nhiều phong trào xã hội xuất hiện, làm thay đổi cách xã hội vận hành.
Việc “phổ thông đầu phiếu” được thiết lập vào năm 1925 đã đưa xã hội chuyển sang giai đoạn mà việc điều hành quốc chính cần có sự đồng thuận của người dân.

Sau “khủng hoảng hậu chiến”, Nhật Bản tiếp tục trải qua “khủng hoảng tài chính Showa”, “khủng hoảng do động đất” sau Đại động đất Kanto, rồi “Đại suy thoái thế giới”, khiến toàn bộ đất nước trở nên nghèo khó.

Quân đội, với ý định tái thiết Nhật Bản, đã tự ý phát động chiến tranh ở Mãn Châu, đẩy đất nước vào Chiến tranh Trung-Nhật và sau đó là Chiến tranh thế giới thứ hai.
Trong Chiến tranh thế giới thứ hai, việc Hoa Kỳ thả bom nguyên tử xuống Hiroshima của Nhật Bản đã quyết định thất bại của Nhật; năm 1945, nước này chấp nhận Tuyên bố Potsdam và chiến tranh kết thúc.

Dưới sự quản lý của GHQ, Nhật Bản bắt đầu xây dựng một quốc gia mới.
Trong quá trình nhiều chính sách được thực hiện, Chiến tranh Triều Tiên nổ ra; giao dịch với quân đội Hoa Kỳ trở nên sôi động, đưa nền kinh tế bước vào thời kỳ tăng trưởng mạnh.
Khi chiến tranh kết thúc, thời kỳ phồn vinh cũng chấm dứt, Nhật Bản rơi vào suy thoái, nhưng nhờ sự phát triển của ngành sản xuất, nền kinh tế lại phục hồi và thịnh vượng trở lại.

Bước vào “thời kỳ tăng trưởng kinh tế cao”, mức sống của toàn dân nhanh chóng được nâng lên.
Sau đó, chính sách đồng yên yếu của Hoa Kỳ trở thành động lực đưa Nhật Bản bước vào thời kỳ siêu phồn vinh, thường được gọi là thời kỳ bong bóng kinh tế.

Thời kỳ Heisei bắt đầu trong bối cảnh siêu phồn vinh, khi tài sản như cổ phiếu và bất động sản tăng trưởng kinh tế quá mức.
Tuy nhiên, bong bóng đó nhanh chóng vỡ, kéo nền kinh tế trở lại tình trạng suy thoái.
Thu nhập trung bình của người dân cũng giảm và kinh tế sa sút, nhưng văn hóa của thế hệ trẻ lại nở rộ.
Đây cũng là thời kỳ máy tính cá nhân và điện thoại di động trở nên phổ biến.

Trong bối cảnh suy thoái kéo dài, cú sốc Lehman khiến chỉ số Nikkei giảm mạnh.
Những hình mẫu thành công được hình thành trong thời kỳ kinh tế phát triển không còn phù hợp, và lối sống cũng như cách làm việc của con người ngày càng đa dạng.

Bắt đầu từ ngày 1 tháng 5 năm 2019, thời kỳ Reiwa chứng kiến lối sống tiếp tục thay đổi và đa dạng hóa hơn nữa.
Các lớp học được tổ chức qua ZOOM, ngày càng nhiều doanh nghiệp áp dụng làm việc từ xa, việc ăn ngoài hay du lịch trở nên không thể thực hiện; nhiều điều trước đây vốn có thể làm nay không còn làm được, buộc con người phải thay đổi lối sống.
Sự thay đổi này tác động đến nhiều ngành, trong đó các ngành như ẩm thực và du lịch chịu ảnh hưởng đặc biệt nặng nề.

Bài viết đã giới thiệu một lượt dòng chảy lịch sử Nhật Bản từ thời kỳ Đồ đá cũ đến thời Reiwa, cùng các sự kiện lớn của từng giai đoạn.
Nếu có thời kỳ nào khiến bạn quan tâm, hãy xem thêm các bài viết giới thiệu chi tiết về từng thời kỳ.
Vì các bài viết đó cũng giới thiệu những điểm tham quan giúp cảm nhận không khí của từng thời đại, bạn có thể tìm thấy gợi ý cho điểm đến trong chuyến du lịch Nhật Bản tiếp theo.