【Hướng dẫn thưởng thức nến truyền thống Nhật Bản】Thư giãn cùng ngọn lửa lung linh!

Nến được cho là du nhập vào Nhật Bản trong thời Nara (710–794). Khởi nguồn là sáp lấy từ tổ ong, gọi là “nến sáp ong”, được đưa từ Trung Quốc sang cùng với Phật giáo. Sáp ong vô cùng quý giá nên khi ấy chỉ một số ít người thuộc tầng lớp cao quý mới được sử dụng.
Sang thời Heian (794–1185), người ta được cho là đã bắt đầu sản xuất nến từ nhựa thông để thay thế sáp ong.
Lượng nến truyền thống Nhật Bản được sử dụng đạt đỉnh từ cuối thời Edo (1745–1786) đến thời Meiji (1868–1912). Ngay cả vào cuối thời Edo (1745–1786), đây vẫn là mặt hàng cao cấp, chủ yếu dành cho thương nhân giàu có và các gia đình võ sĩ. Người dân bình thường khi đó sử dụng đèn dầu hạt cải.
Ngày nay, nến truyền thống Nhật Bản được làm bằng sáp thực vật, tiêu biểu là sáp từ quả cây haze. Haze là cây thân gỗ rụng lá cao thuộc họ Đào lộn hột. Nến làm từ quả haze được cho là xuất hiện từ thời Muromachi (1336–1573).

Từ khi ra đời đến nay, nến truyền thống Nhật Bản luôn đồng hành cùng nếp sống truyền thống của người Nhật. Được dùng làm lễ vật, nến là một phần không thể thiếu trong các nghi lễ Phật giáo vào những dịp quan trọng để tưởng nhớ tổ tiên như lễ Obon, các kỳ Higan, ngày giỗ hằng năm và ngày giỗ hằng tháng. Trong lễ cầu siêu, nến phải cháy liên tục không tắt. Vì vậy, nhiều cải tiến đã được thực hiện như làm bấc dày hơn, hạn chế sáp chảy nhỏ giọt (nếu bị bẩn cũng dễ dàng lau sạch) và giảm lượng muội sinh ra, qua đó kỹ thuật chế tác ngày càng phát triển.
Do được dùng trong nghi lễ Phật giáo, loại nến này sử dụng sáp thực vật, không dùng parafin làm từ dầu mỏ hay dầu và sáp lấy từ động vật, cá.
Ngày nay, nến vẫn được sử dụng tại các đền Thần đạo và chùa Phật giáo trên khắp Nhật Bản, cũng như trong các buổi trà đạo và tiệc trà đêm. Trong trà đạo, nến không chỉ dùng để chiếu sáng mà còn là công cụ đo thời gian. Ngoài ra, nến còn xuất hiện trên sân khấu kịch Noh, Kyogen và Kabuki.
Nến truyền thống Nhật Bản có 2 màu là đỏ và trắng.

Nến trắng thường được thắp hằng ngày trên bàn thờ Phật, ngoài ra còn dùng trong tang lễ và các lễ cầu siêu cho đến lễ giỗ lần thứ ba. Trong khi đó, nến đỏ còn được gọi là “nến đỏ son”, dùng trong các nghi lễ và lễ cầu siêu mang tính cát tường như dịp năm mới, lễ Obon và ngày giỗ hằng năm (chẳng hạn lễ an vị tượng Phật trên bàn thờ hoặc lễ cưới). Hai màu nến đã được phân biệt để sử dụng theo cách này.

Ngoài ra còn có “nến tranh”, với hình hoa và nhiều họa tiết khác được vẽ trên thân nến. Ngày nay, hoa cúng bàn thờ Phật có thể mua quanh năm, nhưng trước đây, tại những vùng lạnh như Tohoku và Hokuriku, rất khó tìm hoa để dâng cúng vào mùa đông. Thay vào đó, người ta tạo ra “nến hoa” có hình hoa vẽ trên thân. Từ nến hoa, nghệ thuật này tiếp tục phát triển và cho ra đời nến tranh.

Bạn có thể tự do chọn họa tiết theo mùa hoặc loài hoa mà tổ tiên yêu thích khi còn sống. Vì được xem như hoa dâng cúng, nến thường ngày chỉ được đặt lên bàn thờ mà không thắp. Hơn nữa, vì không phải hoa tươi nên nến không héo, tránh thất lễ với tổ tiên. Vào những dịp quan trọng như lễ Obon, kỳ Higan hay ngày mất của tổ tiên, việc thắp nến mang ý nghĩa tưởng niệm. Ngày nay, nến tranh còn là món quà lưu niệm được yêu thích, với hình động vật và các nhân vật nổi tiếng bên cạnh họa tiết hoa. Hình vẽ có thể được in hoặc do nghệ nhân chuyên trang trí nến thực hiện. Một số cửa hàng còn nhận đặt nến tranh theo thiết kế riêng.

Bạn có biết vì sao các maiko và geiko thường thấy tại những khu phố hoa như ở Kyoto lại trang điểm mặt trắng không? Thực ra điều này có liên quan mật thiết đến nến truyền thống Nhật Bản. Tại Kyoto, những trà quán nơi geiko và maiko biểu diễn nghệ thuật từ lâu đã sử dụng loại nến này để chiếu sáng. Nói cách khác, họ biểu diễn trong căn phòng tối dưới ánh nến. Lớp trang điểm trắng hòa hợp với ánh sáng dịu nhẹ, mờ ảo của nến, giúp làn da nổi bật hơn. Đây cũng được cho là một trong những lý do diễn viên Kabuki trang điểm mặt trắng.

Như vậy, từ xa xưa, nến truyền thống đã là một phần không thể thiếu trong đời sống người Nhật.

Trước khi đi vào nội dung chính, hãy cùng phân loại các loại sáp. Về cơ bản, chúng được chia thành 3 nhóm: sáp thực vật, sáp động vật và sáp dầu mỏ.

Nến truyền thống Nhật Bản chủ yếu sử dụng sáp thực vật, còn nến phương Tây chủ yếu dùng sáp có nguồn gốc dầu mỏ.
Vậy nến truyền thống Nhật Bản còn khác gì so với nến phương Tây được sử dụng trên toàn thế giới?
Thực tế, giữa hai loại nến có rất nhiều khác biệt lớn. Bảng dưới đây sẽ trình bày cụ thể.

Sau đây, hãy cùng tìm hiểu chi tiết từng đặc điểm của nến truyền thống Nhật Bản.

Vậy các nghệ nhân thực hiện toàn bộ công đoạn thủ công để làm nên từng cây nến như thế nào? Hãy cùng tìm hiểu trong phần này. Mỗi công đoạn sản xuất lại có những nghệ nhân khác nhau đảm nhiệm.
Nến truyền thống Nhật Bản được sản xuất theo hình thức phân công lao động. Các công việc gồm có người hái quả haze dùng làm nguyên liệu, xưởng sản xuất sáp, nghệ nhân quấn lõi cói quanh giấy washi để làm bấc, thợ làm khuôn gỗ và thợ làm xiên tre để luồn vào lõi nến.
Chỉ khi kỹ thuật truyền thống của nhiều nghệ nhân trong từng công đoạn hội tụ, một cây nến mới được hoàn thành. Nói cách khác, mỗi cây nến truyền thống Nhật Bản là kết tinh tâm huyết từ nhiều kỹ thuật thủ công truyền thống đáng tự hào của đất nước. Những thao tác ấy chỉ có thể thực hiện nhờ tay nghề dày dạn kinh nghiệm.
Chúng tôi đã trực tiếp đến xưởng để quan sát toàn bộ quy trình hoàn thiện một cây nến.

Thời gian cháy của nến truyền thống Nhật Bản rất đa dạng, từ 30 phút đến hơn 9 giờ, nên có thể lựa chọn tùy theo mục đích sử dụng. Sau đây là một số ví dụ về kích thước và thời gian cháy của từng kiểu nến.

Khi sử dụng nến, bạn nên chuẩn bị chân nến, dụng cụ dập lửa và kéo cắt bấc để điều chỉnh bấc nến. Những dụng cụ này thường được bán kèm tại nơi bán nến ở Nhật Bản.

Ngoài ra, có một số mẹo khi sử dụng nến. Phần này sẽ giải thích cụ thể.
Khi châm nến, chỉ nên bóp nhẹ đầu bấc nếu khó bắt lửa. Nếu không có vấn đề thì không cần bóp. Tốt nhất nên dùng hết nến trong một lần, nhưng nếu sử dụng trong 2 hoặc 3 lần, hãy cắm nến chắc chắn vào chân nến và tạo một lỗ nhỏ ở đầu bấc. Nếu không, nến có thể sinh khói.

Khi sử dụng nến truyền thống Nhật Bản, cần thực hiện thao tác cắt bấc. Do bấc dày nên phần bị cacbon hóa sẽ còn lại, đồng thời ngọn lửa ngày càng lớn. Vì vậy, sau khi nến cháy khoảng 1–2 giờ, cần dùng kéo cắt bấc để cắt và điều chỉnh chiều dài. Thời điểm cắt bấc lần đầu thay đổi tùy theo kích thước nến. Khi đầu bấc hơi rũ xuống là lúc thích hợp. Nên giữ lại khoảng 1–2 cm tính từ phần dưới chỗ rũ rồi kẹp bỏ đầu bấc. Hãy cho phần bấc đã cắt vào gạt tàn bằng gốm hoặc kim loại có nắp để tránh lửa bén sang vật khác. Từ lần thứ hai trở đi, khi đầu bấc hơi rũ xuống, tiếp tục chừa lại khoảng 2 cm rồi cắt bỏ phần đầu như lần đầu. Càng cháy lâu, tần suất cắt bấc càng tăng và khoảng cách giữa các lần cắt càng ngắn, vì vậy cần chú ý.
Tốt nhất nên có dụng cụ cắt bấc chuyên dụng, nhưng nếu không có, bạn có thể thay thế bằng đũa gắp than, kéo hoặc dao cắt xì gà.

Cũng có một số điểm cần lưu ý khi tắt nến. Cách tốt nhất là để lại một đoạn nến nhỏ, cắt phần thấp nhất của ngọn lửa rồi dùng dụng cụ dập lửa. Nếu nến vô tình cháy hết, hãy ép dẹp bấc hoặc phủ lên bằng vật liệu không cháy. Như vậy sẽ tránh sinh khói và lưu lại mùi. Bạn cũng có thể nhúng đầu bấc vào dầu hạt cải hoặc dầu ăn để dập lửa. Khi đó, chỉ nhúng kỹ phần đầu bấc vào dầu.
Điều quan trọng nhất cần lưu ý khi tắt nến là tuyệt đối không thổi bằng miệng, phẩy bằng tay hoặc dùng quạt xếp, quạt tay để dập lửa. Sáp nóng chảy có thể bắn ra xung quanh và gây nguy hiểm nghiêm trọng. Tuyệt đối không làm như vậy.

Việc thường xuyên vệ sinh chân nến cũng rất quan trọng. Nếu chân nến bị bẩn do sáp hoặc tro, hãy ngâm vào nước nóng để sáp tan ra, rồi lau bằng vải bỏ đi hoặc khăn giấy. Hòa thêm chất tẩy rửa vào nước sẽ giúp làm sạch hơn. Không cần chà mạnh.

Bạn cũng cần chú ý khi bảo quản nến. Nến đặc biệt nhạy cảm với nhiệt và có thể tan chảy, vì vậy hãy cất ở nơi râm mát. Nếu để trên bảng điều khiển ô tô, nhiệt độ tăng cao vào mùa hè khiến nến rất dễ chảy. Tuy vậy, cũng nên tránh bảo quản trong tủ lạnh vì nhiệt độ quá thấp có thể làm lớp sáp bong tróc.

Bạn có thể tận mắt quan sát ở khoảng cách gần cách nghệ nhân làm nến truyền thống Nhật Bản. Với mong muốn giúp mọi người tiếp cận nghề thủ công truyền thống của Kyoto, Nakamura Rosoku còn tổ chức các lớp trải nghiệm, từ khóa chỉ trang trí nến đến khóa học toàn bộ quy trình làm nến. Bạn có thể mang cây nến tự tay hoàn thiện về nhà cùng những kỷ niệm quý giá từ trải nghiệm này.
Sau đây là các hoạt động bạn có thể tham gia.

Nến truyền thống Nhật Bản đã soi sáng đời sống người Nhật từ xa xưa và còn là một sản phẩm mang tính bền vững.
Trước đây, người ta thu gom phần sáp chảy ra trong lúc đốt nến, nấu chảy rồi làm đông lại để tái tạo thành nến mới. Tro sau khi đốt nến cũng được rải trên đồng ruộng để làm phân bón.

Vẻ đẹp trong lối sống của người Nhật xưa thể hiện qua cách sử dụng nến, cùng phương pháp chế tác được trân trọng truyền từ nghệ nhân này sang nghệ nhân khác suốt hàng trăm năm, vẫn luôn được gìn giữ. Gần đây, nến truyền thống Nhật Bản tiếp tục phát triển với các sản phẩm mang hương rừng hoặc hương hoa như hoa hồng rực rỡ. Hương thơm dễ chịu kết hợp cùng ngọn lửa nhẹ nhàng lung linh mang lại cảm giác thư giãn.
Tối nay, bạn có thể thử thay cây nến thơm thường thắp trước khi ngủ bằng một cây nến truyền thống Nhật Bản để đổi mới tâm trạng.