【Cẩm nang toàn diện về thủ công tre】Tài nghệ điêu luyện của nghệ nhân làm hàng rào tre!

Taketori Monogatari là câu chuyện cổ nhất còn tồn tại ở Nhật Bản. Truyện kể rằng một ông lão lên núi lấy tre và phát hiện một cây tre phát sáng. Khi chặt cây tre, một cô bé xinh đẹp xuất hiện... Việc tre trở thành đề tài của cả một câu chuyện cho thấy loài cây này đã gần gũi với người Nhật từ rất xa xưa.
Tre có sức sinh sản mạnh và mọc ở nhiều nơi tại Nhật Bản. Mỗi năm, cây mới sinh trưởng từ thân rễ ngầm. Tre nổi bật với tốc độ lớn nhanh, thường chỉ mất 1–2 tháng để đạt chiều cao tương đương cây mọc từ năm trước. Sau đó cành bắt đầu mọc và quá trình sinh trưởng kết thúc vào tháng thứ 3. Kỷ lục chiều cao tre tăng trong 1 ngày là 120 cm. Ban đầu tre chứa nhiều nước và mềm, nhưng qua từng năm thân cây dần chắc lại, lượng nước giảm đi và sau khoảng 3 năm có thể dùng làm vật liệu.
Nhờ tốc độ sinh trưởng nhanh, tre đang thu hút sự quan tâm trên toàn thế giới như một vật liệu bền vững. Tre được ứng dụng theo nhiều cách như sản xuất vải, giấy và phát điện sinh khối.

Thế giới được cho là có hơn 1.200 loài tre, riêng Nhật Bản có hơn 600 loài.
Tre phân bố chủ yếu tại các vùng ôn đới và nhiệt đới ở châu Á. Từ xa xưa, người dân Đông Nam Á và Trung Quốc đã đan tre thành đồ đựng và sử dụng làm vật dụng sinh hoạt.
Tre có đặc điểm là thân rỗng, tương đối khó mục và nhẹ. Ngoài ra, tre còn dễ gọt, dễ uốn và các thớ chạy cùng một hướng nên có thể chẻ nhỏ dọc theo thớ, tạo ra nhiều chi tiết đồng chất với cùng độ dài. Vì vậy, ngay từ thời xa xưa khi kỹ thuật gia công chưa phát triển, tre đã được coi trọng tại Nhật Bản như vật liệu để làm nhiều loại đồ dùng.

Tre có bề mặt nhẵn bóng, chắc và độ đàn hồi cao. Khác với gỗ, tre ít biến dạng khi độ ẩm thay đổi nên đã được sử dụng từ thời nguyên thủy.
Shosoin thời Nara, nơi lưu giữ nhiều bảo vật quý từ Nhật Bản và nước ngoài, được mệnh danh là “điểm cuối của Con đường Tơ lụa”. Tại đây còn bảo tồn nhiều hiện vật làm từ tre như nhạc cụ, hộp và giỏ hoa.
Đến thời Heian, tre bắt đầu được sử dụng rộng rãi làm vật liệu xây dựng. Phạm vi ứng dụng cũng mở rộng từ vũ khí như tên và roi đến nông cụ, ngư cụ cùng nhiều vật dụng thường ngày.
Từ cuối thời Kamakura đến thời Muromachi, văn hóa trà đạo phát triển tại Nhật Bản. Tre ngày càng được coi trọng vì là vật liệu không thể thiếu để chế tác trà cụ. Ngày nay, nhiều trà cụ vẫn được làm từ tre.
Đầu thời Edo, các nghệ nhân đan tre và làm gáo tre hoạt động rất sôi nổi, thậm chí còn cung cấp sản phẩm cho gia đình tướng quân. Đến giữa thời Edo, nhiều nghệ nhân làm bình hoa, gáo và các dụng cụ khác từ những thân tre lớn cắt khoanh sinh sống quanh khu vực Nijo và Shijo ở Kyoto.

Nguồn gốc chính xác của hàng rào tre đến nay vẫn chưa được xác định.
Hàng rào tre lần đầu xuất hiện trong tư liệu vào thời Heian. Đến thời Edo, hình ảnh hàng rào tre được khắc họa trong tranh ukiyo-e, cho thấy chúng đã phổ biến trong dân gian. Tại Nhật Bản, hàng rào tre đảm nhiệm vai trò rất quan trọng.
Hàng rào tre có 2 chức năng chính. Một là “che giấu” những thứ không muốn để lộ như dàn nóng điều hòa, đường ống, tường gạch và quần áo phơi. Hai là “trình bày đẹp mắt”, tạo không gian Nhật Bản tinh tế như một hình thức hiếu khách dành cho người ghé thăm và làm điểm nhấn cho ngôi nhà.
Trong tiếng Nhật, từ “kaki” vốn có nghĩa là “vật bao quanh bằng đất đá”, không hàm chứa sắc thái của tre. Việc dùng những vật liệu tương đối mong manh như tre và cành cây làm hàng rào, đồng thời để chúng hòa vào cảnh quan sinh hoạt như ở Nhật Bản, được cho là khá hiếm trên thế giới.

Việc sử dụng những vật liệu này làm hàng rào bắt nguồn từ đặc điểm Nhật Bản là một quốc đảo. Trong tiếng Anh, “kaki” tương ứng với “fence” hoặc “hedge”, mang ý nghĩa phòng vệ hay chướng ngại. Ở các quốc gia lục địa, nơi nhiều quốc gia và thế lực cùng tồn tại trên những vùng đất liền kề, hàng rào có vai trò quan trọng trong việc bảo vệ lãnh thổ trước kẻ thù. Tại châu Âu và Trung Quốc cổ đại, người ta xây những bức tường kiên cố bằng đá hoặc gạch để ngăn ngoại xâm.
Trong khi đó, dù Nhật Bản cũng xây hàng rào để phòng bị kẻ thù, quy mô thường nhỏ hơn. Ở những quốc gia ít cây cối, đất và đá được gia công để làm vật liệu xây hàng rào. Còn Nhật Bản phát triển trên nền văn minh gỗ và chung sống cùng thiên nhiên, từ lâu đã có nhiều loại tre chất lượng tốt, dễ tìm như madake và hachiku. Vì thế, việc tre trở thành một trong những vật liệu làm hàng rào là điều tự nhiên.

Không ít người cho rằng hàng rào tre chỉ được làm từ tre, nhưng thực tế chúng thường có khung bằng nhôm hoặc gỗ, sau đó được ốp tre trang trí bên ngoài để hoàn thiện.
Như đã đề cập, thế giới có hơn 1.200 loài tre và Nhật Bản có hơn 600 loài. Tuy nhiên, hàng rào tre chủ yếu sử dụng 3 loại chính là madake, mosochiku và hachiku.
Madake là loại tre vốn có từ lâu đời tại Nhật Bản. Măng madake không dùng làm thực phẩm mà chủ yếu được dùng trong đồ thủ công. Loại tre này có thành mỏng, màu xanh đẹp và dễ chẻ.
Mosochiku được đưa từ Trung Quốc sang để làm thực phẩm. Thân tre to và chắc, các thớ đan xen phức tạp nên dẻo dai, khó nứt và cứng. Tuy nhiên, màu sắc không đẹp bằng madake nên cần được xử lý trước khi dùng làm đồ thủ công.
Hachiku thường được dùng trong đồ thủ công, chẳng hạn như làm chổi đánh trà và khung đèn lồng.
Tên của hàng rào tre thường được đặt theo công dụng, hình dáng hoặc nơi chúng bắt đầu được sử dụng.

Kyoto là một trong những vùng sản xuất tre lớn. Nơi đây sở hữu điều kiện tự nhiên vô cùng thuận lợi cho việc trồng tre.
Địa hình lòng chảo bao quanh bởi núi tạo nên chênh lệch nhiệt độ lớn, đất đai cũng màu mỡ. Nhờ môi trường tự nhiên thuận lợi cùng vị thế là một thành phố văn hóa, Kyoto từ lâu được biết đến như thủ phủ của tre.
Lịch sử vật liệu tre ở Kyoto đã có từ rất lâu. Tương truyền rằng vào thời Thiên hoàng Saga của triều Heian, tre từ Trung Quốc đã được trồng tại đây. Được thiên nhiên ưu đãi và kỹ thuật không ngừng trau dồi, Kyoto liên tục tạo ra những loại tre danh tiếng thế giới. Đồ thủ công tre Kyoto nổi bật ở việc phát huy nguyên vẹn vẻ đẹp tự nhiên của tre, chứng minh chất lượng vượt trội của tre Kyoto với tư cách một vật liệu.

Một nhân vật lịch sử góp phần làm phong phú cuộc sống hiện đại cũng từng say mê tre Kyoto. Đó là nhà phát minh người Mỹ Thomas Alva Edison (1847–1931).
Ông nổi tiếng với 3 phát minh lớn gồm máy hát, bóng đèn sợi đốt và máy chiếu phim sơ khai. Tre Kyoto đóng vai trò quan trọng trong việc đưa bóng đèn sợi đốt vào ứng dụng thực tế. Năm 1878, Edison bắt đầu nghiên cứu để thương mại hóa bóng đèn sợi đốt. Bóng đèn gồm dây tóc, bóng thủy tinh và đui đèn, phát sáng khi dòng điện chạy qua dây tóc.
Ban đầu, Edison đã thắp sáng thành công bóng đèn carbon bằng dây tóc làm từ sợi bông đã qua xử lý. Tuy nhiên, thời gian phát sáng vẫn ngắn nên để đưa vào sử dụng thực tế, ông cần tìm vật liệu dây tóc có thể duy trì ánh sáng lâu hơn. Ông thu thập hơn 6.000 loại vật liệu thực vật từ khắp nơi trên thế giới và thử nghiệm hàng nghìn vật liệu như kim loại, sợi bông, râu người. Việc tìm ra dây tóc tối ưu vô cùng khó khăn. Khi ấy, ông tình cờ thử nghiệm với một thanh tre dùng làm nan quạt có trong phòng thí nghiệm và thu được kết quả rất tốt.

Sau đó, Edison cử các nhà khảo sát đến Nhật Bản, Trung Quốc và nhiều nơi trên thế giới để tìm loại tre thích hợp làm dây tóc. Năm 1880, một trong số họ đã tìm thấy tre Yawata mọc tự nhiên quanh đền Iwashimizu Hachimangu ở Kyoto.
Tre Yawata có độ bền cao, dẻo và không dễ bị cháy đứt. Các thớ tre cũng to, chắc và sít chặt. Edison sử dụng tre Yawata làm dây tóc và thành công nâng thời gian phát sáng liên tục của bóng đèn lên 1.200 giờ.
Sau đó, tre Yawata được xuất khẩu từ Nhật Bản. Những bóng đèn sợi đốt được sản xuất từ khoảng năm 1881 trở thành sản phẩm bán chạy, thắp sáng cuộc sống trên toàn thế giới. Hiện trong khuôn viên đền Iwashimizu Hachimangu có một đài tưởng niệm Edison được bao quanh bởi tre.

Trong số tre Kyoto được sản xuất bằng kỹ thuật truyền thống của địa phương, 4 loại shiratake, gomadake, zumenkakudake và kikkodake được gọi chung là Kyo-meichiku.
Kyo-meichiku được Thống đốc tỉnh Kyoto công nhận là “Sản phẩm thủ công Kyoto được chỉ định”, đồng thời là một trong những ngành nghề truyền thống của thành phố Kyoto.
Điểm chung của cả 4 loại nằm ở kỹ thuật truyền thống “loại bỏ dầu”. Phần lớn vật liệu tre sản xuất ngoài Kyoto được xử lý bằng cách luộc. Trong khi đó, Kyo-meichiku được hơ lửa từng cây, dùng bông lau phần dầu rỉ ra rồi phơi nắng cho khô. Phương pháp này tạo ra vật liệu tre bóng đẹp, chắc chắn và khó nứt. Sau đây là đặc điểm của từng loại Kyo-meichiku.

Tre Kyoto tuyệt vời không chỉ được dùng làm hàng rào. Tại Nhật Bản còn có rất nhiều đồ thủ công tre lớn nhỏ. Nagaoka Meichiku là một doanh nghiệp chuyên về tre đã hoạt động tại Kyoto hơn 70 năm.

Công ty từng nhận nhiều đơn hàng như phục dựng hàng rào tre tại các đền chùa lịch sử gồm Heian Jingu, Kinkakuji và Ginkakuji; các danh thắng Kyoto như Biệt cung Katsura, Biệt cung Shugakuin và Nhà khách Quốc gia Kyoto; cũng như thi công nội ngoại thất cho cơ sở thương mại, nhà hàng lâu đời và sản xuất bộ đồ ăn bằng tre.
Ông Akihiro Mashimo, Giám đốc đại diện kiêm nghệ nhân làm hàng rào tre, tin tưởng vào tiềm năng của tre. Bên cạnh hàng rào tre, ông còn sáng tạo nhiều món đồ thủ công phù hợp với đời sống hiện đại và thực hiện các tác phẩm nghệ thuật sắp đặt.

Khi đến xưởng, điều đầu tiên chào đón du khách là khu vườn Nhật do chính ông Mashimo thực hiện!
Ông xây dựng khu vườn với mong muốn khách tham quan có thể trực tiếp cảm nhận cách ứng dụng hàng rào tre. Tại đây, bạn cũng có thể quan sát thật gần những hàng rào tre thể hiện tài nghệ của ông.

Bên trong xưởng có rất nhiều tre. Những thân tre dài khoảng 4 m được dựng kín một mặt tường. Tre được lựa chọn theo từng mục đích rồi chế tác thành sản phẩm. Vào ngày chúng tôi ghé thăm, ông đang làm một tấm hàng rào sodegaki.

Ông dùng dụng cụ để cố định cành tre ku穂. Đôi tay điêu luyện nhanh chóng tạo hình cho sản phẩm.

Khi được dẫn lên tầng 2, chúng tôi bất ngờ thấy cả một khu vườn trong nhà!
Ở đây còn có vườn đá khô karesansui, tái hiện cảnh núi non sông nước bằng đá và sỏi. Ông Mashimo cũng tự tay tạo nên không gian này với mong muốn mang lại niềm vui cho khách tham quan và giúp họ hiểu thêm về cách ứng dụng hàng rào tre. Tấm lòng muốn truyền tải sức hấp dẫn của tre dưới nhiều hình thức hiện diện rõ nét khắp nơi.
Sau đây là những món đồ thủ công tre do ông Mashimo chế tác.

Ông Mashimo cũng tổ chức các workshop tại xưởng và những địa điểm khác.
Tại Kyoto, tre từ lâu đã gắn bó với đời sống qua những vật dụng thường ngày như giỏ và đũa. Ông bắt đầu các workshop vì muốn mọi người trực tiếp cảm nhận vẻ đẹp, độ dẻo và độ bền độc đáo của tre.
Bạn có thể làm giỏ tre, nhẫn, đũa và cả đèn tre đã được giới thiệu ở trên, sau đó sử dụng chính sản phẩm hoàn thiện trong cuộc sống thường ngày. Workshop không có phiên dịch viên nhưng có hỗ trợ bằng máy dịch. Du khách từ nhiều quốc gia và khu vực như châu Âu, Úc và Mỹ đã đến tham gia.

Khi làm đèn tre, bạn có thể chọn từ hơn 50 mẫu phác thảo và tự do kết hợp!

Từ xa xưa, tre đã là một phần không thể thiếu trong văn hóa và đời sống thường ngày của người Nhật.
Tuy nhiên, ngày nay nhiều đồ dùng đã bị thay thế bằng sản phẩm nhựa. Hãy một lần nữa chạm vào tre và cảm nhận sức hấp dẫn của vật liệu này. Bạn có thể tự làm đôi đũa tại workshop hoặc chọn nhẫn và giá đỡ chai làm quà cho bạn bè.
Ngay cả sau khi trở về nước, vẻ đẹp, độ bền và sự tiện dụng của tre chắc chắn vẫn sẽ khiến bạn ấn tượng.