Wabi-sabi, nét thẩm mỹ độc đáo của Nhật Bản, là gì?

Wabi là dạng danh từ của động từ wabu, ban đầu dùng để chỉ những cảm xúc và trạng thái tâm lý tiêu cực như chán nản, bối rối, bi quan và đau khổ.
Tuy nhiên, từ thời Trung Cổ trở đi, ý nghĩa của từ này dần chuyển sang hướng tích cực: tìm kiếm và thưởng thức vẻ đẹp trong sự thiếu thốn hay khiếm khuyết.
Điều này giống như những người sống trong cảnh khó khăn lúc bấy giờ đã chuyển từ than thở về cuộc sống sang chấp nhận thực tại và sống tích cực.
Từ đó, wabi mang ý nghĩa gần nhất với cách hiểu hiện nay: một cuộc sống giản dị, thanh vắng và yên bình.
Hơn nữa, sự gắn kết với trà đạo đã giúp người ta hiểu sâu hơn về wabi.
Vì vậy, tinh thần wabi được phản ánh đậm nét trong trà đạo, tiêu biểu là phong cách trà wabi-cha.

Sabi là dạng danh từ của động từ sabu, chỉ trạng thái xuống cấp theo thời gian như cũ đi, gỉ sét hoặc mục nát.
Tương tự wabi, ban đầu đây không phải là một khái niệm tích cực. Tuy nhiên, nhà thơ Fujiwara no Toshinari thời Heian (794–1185) đã chủ động tìm kiếm vẻ đẹp trong sabi.
Sau đó, vào đầu thời Edo (1603–1868), nhà thơ Matsuo Basho đã sáng tác những bài thơ giàu tính nghệ thuật mang tinh thần sabi, qua đó được cho là đã làm thay đổi cách nhìn về khái niệm này.
Vì vậy, sabi có mối liên hệ sâu sắc với thơ haiku và ngày nay thường được hiểu là “cảm nhận chiều sâu cùng vẻ thi vị trong sự tĩnh mịch”.
Nói cụ thể hơn, đây là quan niệm thẩm mỹ xem nét phong vị nảy sinh từ sự xuống cấp và cũ kỹ là bản chất bên trong, rồi cho rằng bản chất ấy biểu hiện ra bên ngoài.
Nói cách khác, trong vẻ đẹp bề ngoài của sabi, người ta tìm thấy sự phong phú tinh thần của wabi.

Ngày nay, wabi-sabi được xem là một nét văn hóa riêng của Nhật Bản và là một cảm quan khá kỳ lạ trong mắt thế giới.
Tuy nhiên, bản thân khái niệm này bắt nguồn từ Đạo giáo dưới thời nhà Tống (Trung Quốc ngày nay, 960–1279).
Trong Đạo giáo, wabi-sabi mang ý nghĩa là cách thức hoặc tư tưởng thưởng thức cái đẹp một cách tiết chế và khiêm nhường.
Sau khi du nhập vào Nhật Bản, khái niệm này dần biến đổi để phù hợp với người Nhật, rồi từng bước hình thành wabi-sabi như một nét văn hóa Nhật Bản.
Về sau, qua quá trình hòa nhập với Thiền và Phật giáo, wabi-sabi tiếp tục phát triển và trở thành một khái niệm gợi nhắc đến Nhật Bản cũng như con người Nhật Bản.

Wabi-sabi được truyền từ Trung Quốc sang Nhật Bản vào thời Nara (710–794) và bắt đầu bén rễ tại đây vào giữa thế kỷ 16, khoảng năm 1550.
Sự lan rộng của wabi-sabi có liên hệ mật thiết với trà đạo, vốn gắn bó chặt chẽ với chính trị đương thời.
Trong thời đại mà đồ gốm Trung Quốc lộng lẫy, rực rỡ sắc màu được ưa chuộng, các trà sư Murata Juko và Sen no Rikyu lại giảng giải cho môn đệ về tầm quan trọng của sự tinh tế và mộc mạc.
Quan niệm này cũng phù hợp với hệ giá trị của người dân, khiến wabi dần thu hút sự chú ý và ngày càng phổ biến.
Những trà thất và bát trà mộc mạc còn được lưu truyền đến ngày nay cũng được đề xướng trong giai đoạn này.
Sen no Rikyu trở thành nhân vật tiêu biểu của wabi-sabi và thăng tiến đến mức phụng sự Oda Nobunaga, người nắm quyền lực cao nhất đương thời.
Toyotomi Hideyoshi cũng cho Sen no Rikyu xây trà thất Tai-an, sử dụng trà đạo vào chính trị để củng cố quyền lực của mình.
Tuy nhiên, lo sợ trước tầm ảnh hưởng của Sen no Rikyu, người thậm chí còn tham gia vào chính sự, Toyotomi Hideyoshi đã ra lệnh cho ông tự sát bằng nghi thức seppuku.
Tưởng chừng khi trà đạo tách khỏi chính trị, wabi-sabi cũng sẽ biến mất, nhưng ngược lại, cái chết của Sen no Rikyu đã tạo nên sự thiếu vắng tuyệt đối của tính hoàn hảo.
Sau khi Tokugawa Ieyasu thống nhất đất nước, wabi-sabi và trà đạo nhanh chóng phổ biến, thấm sâu vào đời sống của người Nhật.

Những đền thờ và chùa chiền vẫn lưu giữ diện mạo từ khi được xây dựng là nơi tiêu biểu để cảm nhận wabi-sabi.
Hầu hết công trình đều có dấu hiệu xuống cấp, hư hại hoặc phai màu, nên có thể chưa đủ thỏa mãn với những ai chỉ tìm kiếm vẻ đẹp trong trạng thái hoàn hảo.
Tuy nhiên, nếu nhìn bằng tinh thần wabi-sabi, mỗi vết hư hại đều là minh chứng cho lịch sử của công trình. Khi nghĩ về quãng thời gian dài ấy, bạn sẽ cảm nhận được nét phong vị riêng.
Mỗi người có cảm nhận và cách diễn giải khác nhau về diện mạo hiện tại của công trình, không có đáp án đúng duy nhất. Sự đa dạng trong cách cảm nhận cũng chính là sức hấp dẫn của wabi-sabi.
Không cần suy nghĩ quá phức tạp, hãy đón nhận mọi thứ như vốn có.

Vườn Nhật Bản, một phần của văn hóa truyền thống Nhật Bản, cũng là nơi có thể cảm nhận wabi-sabi.
Trong đó, cảnh quan karesansui, một phong cách vườn Nhật tái hiện thiên nhiên chỉ bằng đá và cát, là hình mẫu tiêu biểu của wabi-sabi.
Việc không sử dụng nước tạo nên sự không hoàn hảo đặc trưng của wabi-sabi. Lá khô và những tảng đá phủ rêu được bố trí để thể hiện dấu vết thời gian, gợi lên vẻ cũ kỹ và tĩnh lặng.
Không gian được lược bỏ mọi yếu tố thừa, nơi vẻ đẹp và tinh thần wabi-sabi hiện hữu, mở ra cho người thưởng ngoạn một thế giới mang tính ý niệm.
Hãy ngồi yên lặng ngắm nhìn, tự hỏi về ý nghĩa của khu vườn và tìm ra cách diễn giải riêng.
Trong số các khu vườn Nhật Bản, Ryoan-ji, đại diện tiêu biểu của karesansui, và Saiho-ji, nơi nổi tiếng với vẻ đẹp của rêu, đặc biệt được biết đến là những địa điểm giúp cảm nhận sâu sắc wabi-sabi.

Bạn cũng có thể cảm nhận wabi-sabi tại những ngôi nhà cổ Nhật Bản.
Nhà cổ Nhật Bản thường chỉ những công trình được xây theo kiến trúc truyền thống Nhật Bản trước thời Taisho (1912–1926), vẫn lưu giữ dáng vẻ hài hòa với thiên nhiên.
Các vật liệu truyền thống như gỗ bách Nhật, tuyết tùng và zelkova được sử dụng đúng nơi, đúng mục đích. Hương gỗ, sắc màu của vân gỗ, mùi chiếu tatami cùng ánh sáng xuyên qua giấy washi tạo nên một không gian tinh túy hội tụ thẩm mỹ Nhật Bản.
Hơn nữa, dấu vết sử dụng và sự thay đổi màu sắc qua 200–300 năm càng tạo thêm chiều sâu đầy cuốn hút.
Nhà cổ Nhật Bản cũng có nhiều loại khác nhau tùy theo phong cách kiến trúc và mục đích sử dụng, mỗi loại mang một vẻ đẹp wabi-sabi riêng.
Khi đến những cơ sở lưu trú được cải tạo từ nhà cổ hoặc các điểm du lịch tập trung nhiều nhà cổ, bạn có thể tham quan nội thất và trực tiếp trải nghiệm nếp sống nơi đây.
Bước vào bên trong, bạn sẽ thấy một khung cảnh không thể quan sát từ bên ngoài.
Đặc biệt, Shirakawa-go và Hida no Sato ở tỉnh Gifu, Sawara thuộc thành phố Katori, tỉnh Chiba, cùng thành phố Tamba-Sasayama thuộc tỉnh Hyogo nổi tiếng với những khu phố tập trung nhiều nhà cổ Nhật Bản.
Ngoài ra, trên khắp Nhật Bản còn có nhiều cơ sở tận dụng nhà cổ và các thị trấn với những ngôi nhà cổ nối tiếp nhau.

Kyoto, cố đô nổi tiếng là một trong những điểm du lịch hàng đầu Nhật Bản, có nhiều công trình lịch sử lâu đời được công nhận là Di sản Thế giới hoặc Danh thắng đặc biệt.
Ngoài Ryoan-ji đã giới thiệu ở trên, nhiều đền chùa và vườn Nhật nổi tiếng như Kinkaku-ji, Kiyomizu-dera và đền Fushimi Inari nằm gần nhau, giúp bạn cảm nhận nét đặc trưng Nhật Bản ở khắp mọi nơi.
Không chỉ vậy, cả thành phố lưu truyền những truyền thống hữu hình lẫn vô hình như nghệ thuật biểu diễn của maiko và kiến trúc gỗ Kyo-machiya đều toát lên bầu không khí wabi-sabi tĩnh lặng, trang nghiêm.
Thong thả dạo quanh những con phố Kyoto giàu cảm xúc, bạn sẽ cảm nhận wabi-sabi trong từng chi tiết và có được trải nghiệm khác biệt với thường ngày.

Nara hấp dẫn bởi thiên nhiên phong phú hòa quyện cùng văn hóa lịch sử, tiêu biểu là tượng Đại Phật tại Todai-ji.
Năm 1998, “Các di tích lịch sử của cố đô Nara”, gồm 8 tài sản như Kofuku-ji và Kasuga Taisha, đã được công nhận là Di sản Thế giới.
Cảnh quan Nara, nơi những công trình có giá trị lịch sử cao hòa hợp với phong cảnh giàu nét thi vị, mang vẻ đẹp sâu lắng.
Cảnh hoa cỏ và cây cối thay đổi theo bốn mùa, từ nở rộ đến tàn úa rồi tái sinh, tương đồng với quan niệm thẩm mỹ của người Nhật.
Tại công viên Nara, những chú hươu hoang dã được công nhận là di tích thiên nhiên đã sinh sống và cùng tồn tại với con người suốt 1.300 năm.
Nara còn có nhiều cảnh quan chỉ có thể bắt gặp tại đây, rất thích hợp để cảm nhận wabi-sabi.