![[Cẩm nang toàn diện về ukiyo-e] Bước vào thế giới nghệ thuật độc đáo của Nhật Bản từng được Van Gogh công nhận](https://static.gltjp.com/glt/data/article/22000/21263/20251231_142735_4a75d9e1_w1920.webp)
[Cẩm nang toàn diện về ukiyo-e] Bước vào thế giới nghệ thuật độc đáo của Nhật Bản từng được Van Gogh công nhận
Ukiyo-e, loại hình nghệ thuật phát triển rực rỡ trong văn hóa bình dân thời Edo, hiện đang thu hút sự chú ý trở lại. Từng được phổ biến rộng rãi dưới dạng tranh khắc gỗ, ukiyo-e tái hiện sống động cuộc sống, phong cảnh và con người đương thời, đồng thời có ảnh hưởng sâu rộng đến nghệ thuật không chỉ tại Nhật Bản mà còn trên toàn thế giới. Bài viết này sẽ giải thích từ cơ bản về nguồn gốc, sức hấp dẫn của ukiyo-e và giới thiệu cả những địa điểm nơi bạn có thể trực tiếp trải nghiệm loại hình nghệ thuật này.
Mở đầu
Ukiyo-e là loại hình hội họa Nhật Bản từng thịnh hành rực rỡ vào thời Edo. Hiện nay, Nhật Bản đang chứng kiến một làn sóng yêu thích ukiyo-e chưa từng có. Nguyên nhân là năm 2025, loạt phim truyền hình lịch sử quốc dân Taiga Drama của NHK đang phát sóng bộ phim “Berabou”, tái hiện lịch sử và văn hóa Nhật Bản. Nhân vật chính của phim là Tsutaya Juzaburo, một nhà xuất bản ukiyo-e thời Edo. Nhờ đó, ngày càng có nhiều người quan tâm trở lại đến ukiyo-e. Những kiệt tác ukiyo-e thời Edo vẫn đang mê hoặc người Nhật ngày nay.
Không chỉ tại Nhật Bản, ukiyo-e còn được thế giới đón nhận từ hơn 150 năm trước. Vào nửa cuối thế kỷ 19, Monet và Van Gogh đã bắt gặp những tác phẩm ukiyo-e tự do, đầy tính nguyên bản và bị cuốn hút bởi phong cách mới lạ chưa từng có trong nghệ thuật hàn lâm Tây Âu. Từ đó, trường phái Ấn tượng mang tính cách mạng đã ra đời. Đến nay vẫn còn nhiều tác phẩm được cho là lấy cảm hứng từ bố cục của ukiyo-e Nhật Bản.
Ukiyo-e là gì?
Những bức tranh mô tả đời sống của con người trong một thời đại được gọi là tranh phong tục, và ukiyo-e thuộc thể loại này. Từ “ukiyo” trong ukiyo-e bắt nguồn từ một từ đồng âm mang nghĩa “cõi đời khổ đau”.
Về sau, “ukiyo” được viết với ý nghĩa “thế gian này, hiện tại này”. Nói cách khác, ukiyo-e khắc họa “những con người đang sống trong chính khoảnh khắc hôm nay”.
Về cơ bản, ukiyo-e là tranh khắc gỗ. Do có thể sản xuất hàng loạt cùng một hình ảnh với giá rẻ, người dân bình thường như thương nhân và thị dân cũng mua được, khiến ukiyo-e trở thành một trào lưu lớn thời Edo. Một số tác phẩm ăn khách được in tới hàng nghìn bản. Giá cả thay đổi tùy thời kỳ, nhưng mỗi bức được cho là có giá tương đương “một bát mì soba nóng”. Chủ đề của ukiyo-e rất đa dạng, từ sinh hoạt thường ngày, phong cảnh thiên nhiên cho đến những phụ nữ xinh đẹp và các diễn viên kabuki nổi tiếng. Ukiyo-e không chỉ được trưng bày như tác phẩm hội họa. Có bức được treo trong phòng như áp phích thần tượng, dùng làm trò chơi sugoroku cho trẻ em hoặc thậm chí làm bùa trừ tà.
Sự hiện diện trong nhiều hoàn cảnh cho thấy ukiyo-e là một phần rất gần gũi trong cuộc sống của người dân Edo.
Lịch sử ukiyo-e
Ukiyo-e ra đời vào thời Edo, khoảng năm 1670. Người được xem là ông tổ của loại hình này là họa sĩ Hishikawa Moronobu, tác giả bức “Mỹ nhân ngoảnh lại”.
Hishikawa Moronobu là người sáng lập trường phái Hishikawa trong ukiyo-e. Ông được cho là đã lập xưởng và đào tạo nhiều học trò.
Ukiyo-e được chia thành 3 loại chính:
1. Tranh minh họa trong sách in bằng bản khắc gỗ; 2. Tranh đơn tờ in bằng bản khắc gỗ; 3. Tranh ukiyo-e vẽ tay. Loại 1 và 2 được in thủ công với số lượng lớn, còn loại 3 là tranh do họa sĩ trực tiếp vẽ. Trong số đó, ngày nay khái niệm “ukiyo-e” thường dùng để chỉ loại 2. Tranh đơn tờ in bằng bản khắc gỗ không ngừng phát triển và đến cuối thời Edo đã đạt đến trình độ kỹ thuật in màu bằng ván khắc cao nhất thế giới lúc bấy giờ.
Hishikawa Moronobu ban đầu vẽ minh họa cho sách in thuộc loại 1, sau đó tách hình ảnh khỏi sách để tạo ra ukiyo-e dưới dạng tranh đơn tờ.
Khi ukiyo-e bắt đầu phổ biến ở Edo, tranh chỉ được in bằng một màu mực đen. Loại này được gọi là sumizuri-e. Khoảng 20 năm sau, từ khoảng năm 1688, ukiyo-e bắt đầu có màu. Từng bản sumizuri-e được tô màu thủ công bằng cọ. Việc in mực đen đã giúp ukiyo-e được sản xuất hàng loạt, nhưng tô màu thủ công lại mất rất nhiều thời gian.
Nếu màu sắc cũng có thể in bằng ván khắc, ukiyo-e sẽ được sản xuất hiệu quả hơn. Vì vậy, khoảng năm 1744, tức khoảng 80 năm sau khi tranh khắc gỗ ukiyo-e xuất hiện lần đầu, kỹ thuật benizuri-e ra đời. Với kỹ thuật này, một ván khắc riêng được chạm cho từng màu rồi lần lượt in chồng lên bản mực đen. Đây là một bước tiến công nghệ rất lớn vào thời bấy giờ.
Tuy nhiên, tranh khi ấy vẫn chỉ sử dụng khoảng 2 đến 3 màu như đỏ, xanh cỏ và vàng. Sau 20 năm nữa, ukiyo-e bước vào thời kỳ in đa sắc phát triển hơn, với số màu tăng lên 7 đến 8. Kỹ thuật in đa sắc này rất được yêu thích và được gọi là nishiki-e.
Sự xuất hiện của nishiki-e đã thúc đẩy làn sóng ukiyo-e phát triển mạnh mẽ hơn. Nhiều tài năng xuất chúng liên tiếp xuất hiện và tạo nên hàng loạt kiệt tác lưu truyền đến hậu thế.
Quy trình tạo nên một bức ukiyo-e
Những người tham gia sản xuất ukiyo-e
Trước tiên, hãy cùng tìm hiểu về những người tham gia quá trình sản xuất ukiyo-e.
Ukiyo-e được tạo ra như thế nào? Trên thực tế, quá trình sản xuất được phân chia thành nhiều công đoạn. Mỗi bức ukiyo-e là thành quả hợp tác của những người chuyên môn phụ trách từng công đoạn.
Trước khi tìm hiểu từng bước, hãy cùng điểm qua 4 nghề chuyên môn tham gia vào quá trình này.
1. Nhà xuất bản
Nhà xuất bản phụ trách lên kế hoạch, sản xuất và kinh doanh tranh in ukiyo-e. Trong bộ phim Taiga Drama “Berabou” của NHK phát sóng năm 2025, nhân vật chính là một nhà xuất bản. Phim kể về cuộc đời Tsutaya Juzaburo, còn được gọi là Tsutaju, người đã liên tiếp tạo ra nhiều tác phẩm ăn khách thời Edo.
Vai trò này tương đương với nhà xuất bản ngày nay. Hiện nay, trong tiếng Nhật đôi khi người ta vẫn dùng từ hanmoto để gọi nhà xuất bản, và các nhà xuất bản thời Edo cũng đảm nhận chức năng tương tự, đồng thời đóng vai trò như một nhà sản xuất.
Sau khi lập kế hoạch, họ quản lý toàn bộ quá trình từ lựa chọn họa sĩ, thợ khắc và thợ in, trao đổi công việc, sản xuất, huy động và quản lý nguồn vốn cần thiết cho đến bán sản phẩm. Nhà xuất bản càng tạo ra nhiều tác phẩm ăn khách thì càng thu hút được họa sĩ, thợ khắc và thợ in giỏi. Một số nơi còn có đội ngũ riêng. Để đưa ra thị trường những bức ukiyo-e bán chạy, nhà xuất bản cần có khả năng nhạy bén trong việc nắm bắt xu hướng và nhu cầu thời đại, cũng như nguồn lực tài chính để nuôi dưỡng tài năng mới.
2. Họa sĩ
Người quyết định bố cục và vẽ tranh ukiyo-e được gọi là họa sĩ. Người ta cho rằng từng có hơn 300 họa sĩ ukiyo-e, nhưng chỉ khoảng 20 người vẫn còn nổi tiếng đến ngày nay.
Trong đó, Suzuki Harunobu, người tiên phong kỹ thuật in đa sắc và nổi tiếng với tranh mỹ nhân; Torii Kiyonaga; Kitagawa Utamaro, bậc thầy tranh mỹ nhân được Tsutaya Juzaburo phát hiện; Toshusai Sharaku, nổi tiếng với tranh chân dung diễn viên kabuki; Katsushika Hokusai, người để lại hơn 30.000 tác phẩm trước khi qua đời ở tuổi 89 và nổi tiếng toàn cầu với loạt “Ba mươi sáu cảnh núi Phú Sĩ”; cùng Utagawa Hiroshige, người thể hiện đời sống con người và sự chuyển biến của bốn mùa, được tôn là “sáu đại danh họa”.
3. Thợ khắc
Thợ khắc dán bản vẽ của họa sĩ lên ván gỗ rồi dùng đục và các dụng cụ khác để chạm khắc. Sau khi hoàn thành ván chính dùng để in mực đen, họa sĩ sẽ chỉ định màu sắc. Tiếp đó, thợ khắc tạo các ván màu theo đúng chỉ dẫn.
4. Thợ in
Thợ in nhận ván mực đen và các ván màu do thợ khắc làm, sau đó lần lượt in lên giấy để hoàn thiện bức ukiyo-e.
Khi bản in thử hoàn thành, họa sĩ sẽ kiểm tra. Nếu cần chỉnh sửa, thợ in cũng phụ trách thực hiện các thay đổi liên quan.
Quy trình sản xuất ukiyo-e
Trên đây là những người tham gia sản xuất ukiyo-e. Tiếp theo, hãy cùng tìm hiểu quy trình cụ thể.
1. Nhà xuất bản lên kế hoạch và giao việc cho họa sĩ
Nhà xuất bản lập kế hoạch có tiềm năng bán chạy rồi đặt họa sĩ vẽ tranh. Khi hai bên thống nhất, quá trình sản xuất bắt đầu.
2. Họa sĩ vẽ phác thảo
Dựa trên kế hoạch của nhà xuất bản, họa sĩ dùng mực đen để vẽ phác thảo, vừa cân nhắc bố cục tổng thể vừa triển khai bản nháp. Bản vẽ phải phù hợp với ý đồ của nhà xuất bản. Sau khi hoàn thành, hình được sao sang một tờ giấy mỏng khác, thêm các đường nét bằng mực và tô kín những vùng cần in màu đen.
3. Thợ khắc chạm ván
Trước tiên, thợ khắc tạo ván dùng để in mực đen. Ván được làm từ gỗ anh đào núi. Vì phải in nhiều lần nên gỗ cần đủ cứng để không bị mài mòn, nhưng nếu quá cứng thì lại khó chạm. Gỗ anh đào núi được cho là có độ cứng vừa phải, đáp ứng cả hai yêu cầu. Bản vẽ được úp ngược và dán lên ván, sau đó thợ dùng dao nhỏ, đục và các dụng cụ khác để chạm. Bản in mực đen hoàn thành được đưa cho họa sĩ xem và chỉ định màu sắc.
Sau đó, thợ khắc dựa trên chỉ dẫn để chạm một ván riêng cho từng màu. Do nhiều màu được in chồng lên nhau nên không được để lệch. Vì vậy, các dấu căn gọi là kento cũng được chạm để thợ in dễ căn chỉnh.
4. Thợ in tiến hành in
Trước tiên, thợ in sử dụng ván chính in mực đen. Sau đó, các ván màu được lần lượt in chồng từ màu nhạt đến màu đậm.
Họa sĩ cũng có mặt trong lần in đầu tiên để kiểm tra, yêu cầu thợ khắc chỉnh phần chạm và thợ in chỉnh màu nếu cần, rồi tác phẩm được hoàn thiện. Mỗi tác phẩm mới được cho là có 200 bản trong đợt in đầu.
5. Nhà xuất bản bán tranh
Sau khi hoàn thiện, nhà xuất bản đưa tranh ra bán. Những tác phẩm bán chạy đôi khi được in thêm.
Các thể loại ukiyo-e
Ukiyo-e có nhiều chủ đề đa dạng, trong đó tranh mỹ nhân và tranh diễn viên đặc biệt được yêu thích.
Ngoài ra, vào thời Edo, các tuyến đường nối Edo với những vùng khác được hoàn thiện, tạo nên một làn sóng du lịch.
Trong bối cảnh đó, tranh phong cảnh cũng được lưu hành rộng rãi.
Tranh mỹ nhân
Đây là những bức tranh lấy phụ nữ xinh đẹp làm mẫu.
Đối tượng được khắc họa rất đa dạng, từ các kỹ nữ và geisha ở khu phố hoa cho đến những cô gái nổi tiếng làm việc tại quán trà.
Đặc biệt nổi tiếng là bức “Mỹ nhân ngoảnh lại” của Hishikawa Moronobu, mô tả một người phụ nữ đang quay đầu nhìn lại.
Tranh diễn viên
Đây là ukiyo-e khắc họa các diễn viên kabuki và là thể loại tiêu biểu của ukiyo-e phát triển tại vùng Kamigata.
Những bức tranh được xem như ảnh thần tượng ngày nay và được người hâm mộ sưu tầm.
Tranh phong cảnh
Đây là những bức tranh mô tả phong cảnh khắp mọi miền đất nước.
Loạt “Ba mươi sáu cảnh núi Phú Sĩ” của Katsushika Hokusai là một trong những tác phẩm phong cảnh thường được bắt gặp.
Tranh phong cảnh là thể loại tiêu biểu của ukiyo-e phát triển tại Edo.
Tranh biếm họa
Đây là loại ukiyo-e giàu tính giải trí, chẳng hạn như tranh đánh lừa thị giác và câu đố bằng hình ảnh.
Tranh ma quỷ
Thể loại này khắc họa những hình ảnh rùng rợn như ma và yêu quái. Thời ấy chưa có ánh sáng điện nên trí tưởng tượng của con người càng phong phú, khiến ma quỷ dường như trở thành một phần gần gũi trong đời sống.
Tranh hoa điểu
Đây là ukiyo-e mô tả cây cỏ, hoa lá, chim muông và các loài động vật. Một số bức còn kèm theo thơ haiku hoặc waka.
Tranh võ sĩ và truyện tích
Thể loại này khắc họa từ những võ sĩ có thật đến các anh hùng hư cấu bằng bố cục đầy uy lực.
Tranh xuân cung
Đây là ukiyo-e mô tả tình dục giữa nam và nữ hoặc giữa những người đồng giới, với nhiều hình ảnh gợi cảm.
Bảo tàng Kamigata Ukiyoe, nơi thưởng lãm và trải nghiệm làm tranh ukiyo-e
Ukiyo-e phát triển theo những hướng khác nhau tại Edo, nơi nổi tiếng với tranh phong cảnh, và Kamigata, nơi nổi tiếng với tranh diễn viên. Tại Osaka có một bảo tàng tư nhân nơi bạn có thể tìm hiểu kỹ về ukiyo-e vùng Kamigata. Đó là Bảo tàng Kamigata Ukiyoe ở quận Chuo, thành phố Osaka. Bảo tàng mở cửa khoảng 25 năm trước và là bảo tàng duy nhất trên thế giới chuyên về ukiyo-e vùng Kamigata.
Tòa nhà có 4 tầng: tầng 1 là quầy lễ tân và cửa hàng quà tặng, tầng 2 đến tầng 3 là không gian triển lãm, còn tầng 4 là khu trải nghiệm.
Nơi đây trưng bày ukiyo-e về các diễn viên kabuki Osaka từ cuối thời Edo đến đầu thời Meiji. Giám đốc bảo tàng Takano Seiko vốn có sở thích sưu tầm ukiyo-e trong nhiều năm. Niềm đam mê ngày càng lớn khiến bà muốn trưng bày bộ sưu tập của mình và quyết định thành lập bảo tàng ukiyo-e vùng Kamigata. Bảo tàng nằm trước cổng chùa Hozenji ở Namba, khu vực từng phát triển dọc theo lối dẫn vào chùa.
Bảo tàng nằm gần “biển hiệu Glico” ở Dotonbori, một trong những điểm du lịch nổi tiếng của Osaka. Vì sao một bảo tàng ukiyo-e vùng Kamigata lại được xây dựng tại đây? Điều này có liên hệ sâu sắc với quá trình phát triển của loại hình nghệ thuật này. Osaka và Dotonbori là nơi sản sinh Ihara Saikaku, tác giả kịch rối joruri thời Edo, và Chikamatsu Monzaemon, tác giả kịch rối joruri lẫn kabuki. Khu vực này từng tập trung nhiều nhà hát kabuki và joruri, đúng nghĩa là Broadway của thời Edo. Rất đông người đổ về để tận mắt chiêm ngưỡng các ngôi sao kabuki. “Ukiyo-e vùng Kamigata” chính là những bức tranh tái hiện các vở kabuki được trình diễn tại những nhà hát vẫn còn lưu danh đến nay như Kadoza và Naka-za.
Tranh khắc họa các diễn viên kabuki tham gia vở diễn trong thời gian công diễn và được người hâm mộ tìm mua, tương tự ảnh sân khấu hoặc ảnh thần tượng ngày nay. Vào thời Edo, phố Shinsaibashisuji ở phía bắc Dotonbori tập trung nhiều nhà xuất bản và là nơi bán ukiyo-e. Khu vực quanh Bảo tàng Kamigata Ukiyoe chính là trung tâm của văn hóa ukiyo-e vùng Kamigata, và bảo tàng tọa lạc ngay tại địa điểm giàu ý nghĩa đó. Hình ảnh trên vé vào cửa cũng là một tác phẩm ukiyo-e vùng Kamigata, mô tả nghi thức “funanorikomi” xưa ở Osaka, khi các diễn viên kabuki đi thuyền trên sông Dotonbori để vào nhà hát.
Ukiyo-e nhạy cảm với ánh sáng nên hệ thống chiếu sáng trong bảo tàng được giữ khá tối. Nếu muốn ngắm tranh thật kỹ, bạn có thể mượn đèn LED tại quầy lễ tân.
Nội dung trưng bày tại Bảo tàng Kamigata Ukiyoe
Triển lãm được thay đổi chủ đề 3 tháng một lần, mỗi đợt trưng bày khoảng 30 tác phẩm.
Chúng tôi đến thăm vào tháng 11 năm 2025. Khi đó, triển lãm mang chủ đề “Shiten - Trang phục và vai diễn”.
Triển lãm giới thiệu các tác phẩm ukiyo-e khắc họa trang phục lộng lẫy, từ chiếc đai obi bản lớn và áo khoác uchikake cầu kỳ của oiran, kimono furisode xa hoa của những nàng công chúa khuê các, cho đến kamishimo và suo, lễ phục của tầng lớp võ sĩ. Qua tranh còn có thể thấy những thiết kế khác lạ như omigoromo, loại trang phục phát triển theo phong cách riêng trong nghệ thuật kabuki.
Bảo tàng cũng trưng bày ukiyo-e Edo, cho phép khách tham quan so sánh sự khác biệt với ukiyo-e vùng Kamigata. Chẳng hạn, hai tác phẩm dưới đây cùng khắc họa diễn viên kabuki Nakamura Utaemon.
Ukiyo-e Edo khắc họa nhân vật theo phong cách thời thượng và mạnh mẽ. Trong khi đó, ukiyo-e vùng Kamigata có đặc trưng là thể hiện vẻ gần gũi của Utaemon và chú trọng vẽ giống người thật. Khi đặt cạnh nhau, sự khác biệt hiện lên rất rõ. Bảo tàng Kamigata Ukiyoe áp dụng nhiều cách trưng bày sáng tạo để giúp đông đảo khách tham quan cảm nhận được sức hấp dẫn và nét thú vị của ukiyo-e. Do nội dung triển lãm thay đổi 3 tháng một lần, bạn có thể tìm thấy điều mới mẻ sau mỗi lần ghé thăm.
Tại phòng kiểu Nhật ở tầng 4, khách tham quan còn có thể trải nghiệm in ukiyo-e. Bảo tàng cũng phát miễn phí tranh tô màu ukiyo-e để bạn hoàn thiện ngay tại chỗ bằng bút chì màu.
Hoạt động tô màu này hoàn toàn miễn phí. Bạn có thể hoàn thiện ngay tại chỗ hoặc mang về quê nhà, vừa tô vừa nhớ lại những kỷ niệm vui trong chuyến đi.
Có bán cả đồ lưu niệm ukiyo-e
Khi đã đến Bảo tàng Kamigata Ukiyoe, bạn có thể chọn mua một món quà lưu niệm liên quan đến ukiyo-e. Tầng 1 có cửa hàng quà tặng.
Nếu theo dõi Instagram của Bảo tàng Kamigata Ukiyoe, bạn sẽ được tặng 1 tấm bưu thiếp ukiyo-e!
Ngoài ra còn có khối Rubik in hình ukiyo-e và giấy gấp origami ukiyo-e. Những miếng nam châm cỡ lòng bàn tay cũng rất phù hợp làm quà cho bạn bè và gia đình.
Hiện nay, một món quà rất được ưa chuộng là sổ goshuin có bìa in hình ukiyo-e.
Sau khi mua sổ, bạn có thể đến lễ chùa Hozenji nằm ngay trước Bảo tàng Kamigata Ukiyoe và nhận dấu goshuin đầu tiên cho trang mở đầu.
Trải nghiệm làm tranh ukiyo-e!
Điểm đặc biệt là Bảo tàng Kamigata Ukiyoe còn tổ chức hoạt động trải nghiệm làm tranh ukiyo-e.
Như đã giới thiệu, một bức ukiyo-e là kết quả cộng tác của họa sĩ, thợ khắc và thợ in. Tại đây, bạn có thể trải nghiệm công đoạn “in” bằng ván khắc. Có 3 khóa: sơ cấp, trung cấp và cao cấp.
Lần này, chúng tôi trải nghiệm khóa trung cấp với kỹ thuật in 4 màu.
Hình vẽ mô tả phố Hozenji Yokocho và một cô gái thị thành đáng yêu.
- Tên khóa
- Khóa trung cấp
- Phí
- 1.200 yên/người (cần đặt chỗ cho ít nhất 2 người)
- Thời lượng trải nghiệm
- Khoảng 30 đến 45 phút
Hoạt động diễn ra ở tầng 4 của tòa nhà. Khi đi hết cầu thang, bạn sẽ đến một phòng kiểu Nhật trải chiếu tatami và cần cởi giày trước khi bước vào.
Trên chiếc bàn dài có 4 ván khắc. Vì khóa trung cấp sử dụng 4 màu nên mỗi màu có một ván riêng. Sau khi lần lượt in bằng 4 ván này, một bức tranh sẽ hoàn thiện. Các màu được in theo thứ tự từ phải sang: đen, cam, đỏ rồi xanh lá.
1. Phết màu đen lên ván chính
Ván đầu tiên được gọi là ván chính, dùng để in phần màu đen tạo đường nét của bức tranh. Dùng chổi phết mực đen lên ván, tập trung vào những phần nổi.
Nếu bỏ sót chỗ nào, phần đó sẽ bị nhạt hoặc mất nét, vì vậy hãy phết thật kỹ. Sau khi phết đều, nhỏ một ít hồ vào giữa ván.
Tiếp theo, dùng bàn chải có lông dày để dàn đều hồ.
Chỉ cần quét nhanh là được. Hồ giúp màu bám chắc hơn.
2. Căn giấy washi theo dấu kento và in
Tiếp theo là công đoạn in, một khoảnh khắc rất hồi hộp. Trên ván có những dấu lõm ở góc dưới bên trái và cạnh trái. Chúng được gọi là kento.
Nếu giấy washi bị xê dịch khi in chồng nhiều màu, bức ukiyo-e sẽ không thể hoàn thiện đẹp mắt. Vì vậy, giấy được căn theo các dấu kento này. Chúng tôi còn được biết rằng từ kento là nguồn gốc của các cách diễn đạt trong tiếng Nhật mang nghĩa “suy đoán hoặc phán đoán sai”. Để in ukiyo-e thành công và không bị “lệch hướng”, điều quan trọng là phải căn giấy washi chính xác theo dấu kento.
Giấy washi có một mặt nhẵn và một mặt ráp, vì vậy hãy đặt mặt nhẵn úp xuống khi in. Chỉ áp giấy vào dấu kento ở góc dưới bên trái và cạnh trái, chưa hạ toàn bộ tờ giấy xuống. Dùng ngón cái và ngón trỏ giữ chắc giấy tại hai dấu này. Hãy thật cẩn thận để giấy không bị lệch! Sau khi giữ chắc, hạ giấy xuống. Lúc này không được dùng tay ấn trực tiếp lên giấy. Hãy cầm chặt baren bằng 4 ngón từ ngón trỏ đến ngón út, hơi khuỵu người rồi chà lên giấy với lực ép mạnh. Tư thế khuỵu người giúp truyền trọng lượng cơ thể lên baren. Cần dùng nhiều sức để tạo đủ áp lực khi chà.
Hãy chà nhiều lần theo chuyển động tròn. Công đoạn này khá tốn sức. Nếu không chà đủ mạnh, màu sẽ không in đều và tạo ra những vùng nhạt. Vì vậy, hãy chà thật kỹ và mạnh nhiều lần. Khi đã chà đủ, đừng bóc giấy ngay mà hãy nhấc nhẹ một phần để kiểm tra hình đã in rõ chưa. Lúc này cũng không được buông ngón cái và ngón trỏ đang giữ giấy tại dấu kento! Nếu kết quả ổn, có thể nhấc giấy ra. Nếu còn chỗ nhạt, hãy đặt lại và chà thêm bằng baren. Như vậy là hoàn thành phần in ván chính.
Kết quả thế nào? Có vẻ bản in khá đẹp. Đến đây đã cảm thấy rất thành công, nhưng cần lặp lại công đoạn này thêm 3 lần nữa mới hoàn thiện được bức tranh. Từ bây giờ còn phải in sao cho các họa tiết không bị lệch. Vừa hồi hộp, chúng tôi vừa bước sang công đoạn tiếp theo.
3. Màu cam
Tiếp theo là in màu cam. Màu này được dùng cho phần biển hiệu, họa tiết trên kimono và đai obi. Các bước giống như khi in ván chính. Trước tiên, phết đều màu cam lên ván.
Sau đó, nhỏ một chút hồ vào giữa hình rồi dùng bàn chải dàn nhanh. Căn giấy washi theo dấu kento và giữ chắc bằng ngón cái cùng ngón trỏ. Nhẹ nhàng hạ giấy xuống, tiếp tục khuỵu người và chà bằng baren với lực từ trọng lượng cơ thể. Kết quả ra sao?
... Phần họa tiết trên kimono đã hơi lệch một chút. Quả thật đã căn sai dấu rồi.
Nhưng phần biển hiệu ghi “Hozenji Yokocho” có vẻ khá đẹp.
4. Màu đỏ
Tiếp theo là in màu đỏ với quy trình tương tự. Màu đỏ được dùng cho đèn lồng, họa tiết kimono và đai obi. Tiếp tục phết màu, nhỏ hồ rồi dàn đều bằng bàn chải. Khoảnh khắc căn giấy washi theo dấu kento có lẽ là hồi hộp nhất. Lần này liệu có bị lệch nữa không?
Ừm...
Phần kimono vẫn hơi lệch một chút. Tuy nhiên, bức tranh đã bắt đầu có thần thái nên có thể xem là ổn.
5. Màu xanh lá
Cuối cùng cũng đến lúc in màu xanh lá.
Màu này được dùng để thể hiện ngói mái nhà và đường lát đá. Quy trình vẫn như cũ, nhưng vì đây là công đoạn cuối nên chúng tôi càng tập trung hơn.
Ồ! Tạm bỏ qua việc các chi tiết nhỏ đã hoàn hảo hay chưa, tổng thể trông khá có thần và đầy nét riêng. Cảm giác rất thú vị, có lẽ cũng không tệ. Vậy là hoàn thành!
Sau khi trực tiếp trải nghiệm, điều tôi cảm nhận rõ nhất là căn khớp các họa tiết thực sự rất khó. Những bức ukiyo-e trưng bày không hề tạo cảm giác được in nhiều lần bằng nhiều ván với nhiều màu, mà giống như được vẽ và tô trực tiếp bằng cọ. Chúng hoàn toàn không có vết nhòe hay sai lệch. Nhờ đó, tôi hiểu rõ hơn trình độ kỹ thuật cao đến mức nào đã tạo nên những tác phẩm này. Trải nghiệm thực tế giúp cảm nhận được độ tinh xảo ấy, vì vậy khi đến Bảo tàng Kamigata Ukiyoe, bạn nên kết hợp tham gia hoạt động này.
Ngày tôi trải nghiệm còn có khách du lịch từ Đức. Sau khi đứng bên cạnh quan sát, họ nói rất muốn thử và đăng ký ngay tại chỗ. Hôm đó tình cờ còn chỗ nên bảo tàng có thể tiếp nhận, nhưng hoạt động này thực ra rất được ưa chuộng. Việc đặt chỗ theo thứ tự đăng ký và lịch thường kín, vì vậy nếu muốn tham gia, hãy chắc chắn đặt trước khi đến.
Hạn đặt chỗ là 3 ngày trước ngày muốn trải nghiệm. Bạn có thể đăng ký trên trang web.
-
Nhận đăng ký từ nhóm 2 người trở lên.
-
Cần trả riêng phí vào cửa.
-
Trẻ em tiểu học trở xuống phải có người giám hộ đi cùng.
-
Nhóm từ 10 người trở lên sẽ được chia thành nhiều lượt.
Nội dung các khóa trải nghiệm khác
Ngoài khóa trung cấp được giới thiệu ở trên, bảo tàng còn có các khóa trải nghiệm khác.
Khóa sơ cấp
Khóa sơ cấp cho phép trải nghiệm kỹ thuật in 3 màu. Hình vẽ là kiểu hóa trang kumadori của Kagekiyo và Benkei, hai vai diễn tiêu biểu trong kabuki.
Kumadori là kiểu trang điểm kabuki. Đường nét càng mảnh và ánh mắt càng mạnh mẽ thì nhân vật càng thể hiện khí chất của một siêu anh hùng. Hãy thử tạo nên một gương mặt kumadori đầy uy lực.
- Phí
- 800 yên/người
- Giờ mở cửa
- Khoảng 30 phút (ước tính 10 phút/người)
Khóa cao cấp
Khóa cao cấp thử thách người tham gia với các kỹ thuật khó. Tranh được in 4 màu và phần đường lát đá tại Hozenji được thể hiện bằng hiệu ứng chuyển màu.
Ngoài ra, hình mèo may mắn kabuki, biểu tượng trên ngoại thất Bảo tàng Kamigata Ukiyoe, được in chồng 2 lần. Các kỹ thuật nâng cao như chuyển màu và in chồng 2 lần giúp hoàn thiện một tác phẩm có chiều sâu hơn.
- Phí
- 1.500 yên/người
- Giờ mở cửa
- Khoảng 45 đến 60 phút (ước tính 15 đến 20 phút/người)
Tổng kết
Trong thời Edo, rất nhiều kiệt tác khiến cả thế giới phải thán phục đã ra đời. Việc sử dụng nhiều ván khắc để tạo nên những bản in tinh xảo, không sai lệch phần nào cho thấy tính cách tận tâm và tỉ mỉ của người Nhật. Ngày nay, ukiyo-e thường được trưng bày trong bảo tàng như tác phẩm nghệ thuật, nhưng thời ấy, ngay cả tranh của những họa sĩ nổi tiếng cũng được mua và sưu tầm với cảm giác gần giống áp phích hay ảnh thần tượng. Sự khác biệt với quan niệm hiện nay khiến điều này trở nên đặc biệt thú vị.
Trước khi kỹ thuật nhiếp ảnh du nhập, ukiyo-e phản ánh “diện mạo đời sống đương thời”. Đây cũng là nguồn tư liệu giúp chúng ta tìm hiểu văn hóa và phong tục thời Edo. Hãy ngắm nhìn ukiyo-e để cảm nhận người Nhật hơn 150 năm trước đã sống như thế nào.
Tác giả
Phát thanh viên tự do
Motomura Soyaka
Chia sẻ chủ yếu về văn hóa truyền thống, nghệ thuật biểu diễn và lịch sử