Cẩm nang toàn diện về tatami, vật liệu lát sàn truyền thống không thể thiếu trong đời sống Nhật Bản

Từ xa xưa, thực vật đã được người Nhật sử dụng như một vật liệu không thể thiếu trong đời sống. Ngoài tatami, thực vật còn được dùng để làm túi và nhiều vật dụng khác. Lối sống trải chiếu làm từ thực vật trên sàn đã xuất hiện từ thời Jomon, bắt đầu cách đây khoảng 13.000 năm và kéo dài khoảng 10.000 năm. Sau đó, tên gọi tatami bắt đầu được sử dụng vào thời Nara, khoảng 1.300 năm trước. Kojiki, sử thư cổ nhất Nhật Bản được hoàn thành vào năm 712, có nhắc đến sugatatami và ghi chép về tatami. Shosoin của chùa Todaiji cũng lưu giữ Goshono Tatami, tấm tatami cổ nhất còn tồn tại tại Nhật Bản. Tương truyền đây là vật dụng của Thiên hoàng Shomu vào thời Nara (710–794).

Vào thời Heian (794–1185), tatami được sử dụng trong dinh thự của giới thượng lưu như tầng lớp quý tộc. Người ta cho rằng tatami dần mang hình dáng như hiện nay, nhưng lúc đó chưa được trải kín phòng làm vật liệu lát sàn mà chỉ đặt ở những nơi cần thiết, chẳng hạn vị trí ngồi. Igusa đã được dùng làm nguyên liệu từ thời ấy và tatami là mặt hàng cao cấp. Vì vậy, tatami còn được xem như biểu tượng của quyền lực; độ dày của tấm chiếu cũng như hoa văn và màu sắc của tatami-beri được cho là thể hiện địa vị xã hội của người sử dụng.

Ngày nay, lối sống của người Nhật đã thay đổi. Nhiều khu chung cư không có phòng kiểu Nhật, khiến nguồn cung tatami, đặc biệt là tatami-omote không thể thiếu trong loại phòng này, tiếp tục giảm. Sản lượng tatami-omote trên toàn quốc đã giảm từ mức đỉnh 42,88 triệu tấm xuống còn khoảng 1 triệu tấm hiện nay. Do tatami là một phần không thể thiếu của kiến trúc và văn hóa truyền thống Nhật Bản, nhiều hoạt động đang được triển khai để mở rộng nhu cầu sử dụng.

Tatami gồm 3 bộ phận. Mỗi bộ phận do một nhóm nghệ nhân chuyên trách chế tác theo hình thức phân công, sau đó cửa hàng tatami thực hiện công đoạn hoàn thiện bằng cách ghép chúng thành một tấm tatami.

Genroku Tatami là cửa hàng tatami lâu đời tại Kyoto, được thành lập vào năm Genroku thứ 3 và đã hoạt động hơn 300 năm. Cửa hàng chuyên sản xuất và kinh doanh tatami. Kể từ khi thành lập, các nghệ nhân tatami tại đây luôn truyền lại truyền thống và văn hóa này ngay tại cùng một địa điểm ở Kyoto. Ngoài tatami cho phòng kiểu Nhật trong gia đình, cửa hàng còn sản xuất và sửa chữa tatami cho những đền, chùa danh tiếng và các ryokan.

Khi bước vào xưởng, bạn sẽ cảm nhận được hương thơm dễ chịu của igusa, nguyên liệu làm tatami. Với người Nhật, đây là mùi hương rất quen thuộc, mang lại cảm giác thư giãn và bình yên. Bên trong xưởng có các máy móc dùng để sản xuất tatami cùng nhiều tấm tatami mới làm hoặc vừa được sửa chữa xếp thành hàng.

Các lớp trải nghiệm tatami được tổ chức trong xưởng ngập tràn hương igusa. Có 2 chương trình để lựa chọn.

Lần này, chúng tôi tham gia chương trình kéo dài 90–120 phút.
Hoạt động đầu tiên là phần lý thuyết. Sau khi nhận tài liệu về tatami, chúng tôi được nghệ nhân giải thích chi tiết về lịch sử của loại chiếu này. Tài liệu có cả phiên bản tiếng Nhật và tiếng Anh nên du khách nước ngoài có thể yên tâm tham gia. Khoảng 80% người trải nghiệm là du khách quốc tế và mọi người đều tham gia rất chăm chú.

Trong phần lý thuyết, chúng tôi được biết tatami là vật liệu lát sàn đã được sử dụng tại Nhật Bản từ 1.300 năm trước. Khả năng điều hòa độ ẩm khiến tatami đặc biệt phù hợp với khí hậu Nhật Bản, nơi độ ẩm cao vào mùa hè và thấp vào mùa đông. Điều thú vị nhất là có nhiều quy tắc khác nhau khi làm tatami. Về cơ bản, tatami được trải kín phòng, nhưng trên thực tế các căn phòng thường có độ lệch nên không thể chỉ xếp nguyên những tấm tatami hình chữ nhật vào bên trong. Vì vậy, một cạnh được giữ thẳng và vuông góc, còn cạnh kia được cắt theo độ lệch của căn phòng. Khi trải, cạnh thẳng vuông góc sẽ hướng vào giữa phòng. Nguyên nhân là nếu đặt cạnh đã cắt vào giữa, không gian sẽ trông méo lệch. Dù thoạt nhìn tatami chỉ đơn giản được trải kín sàn, cách sắp xếp thực tế đã được tính toán rất kỹ. Một câu chuyện thú vị khác là cách trải tatami có ý nghĩa khác nhau. Phòng trà, căn phòng thực hiện nghi thức seppuku và những dịp vui đều có cách trải tatami riêng. Chỉ riêng phần lý thuyết cũng giúp chúng tôi biết thêm nhiều điều về tatami mà trước đây chưa từng được nghe.

Sau phần lý thuyết là trải nghiệm khâu tatami bằng tay.
Cửa hàng này kết hợp máy móc và kỹ thuật khâu tay để sản xuất, sửa chữa tatami. Trong chương trình, người tham gia sẽ được thử khâu tay. Nếu làm hoàn toàn bằng tay, một tấm tatami cần khoảng 5 giờ để hoàn thành.
Đầu tiên là cắt tatami-doko. Thước được đặt lên phần cần cắt để đánh dấu. Sau khi xác định đường cắt, bộ phận này được ghim tạm bằng kim.

Các dụng cụ dùng để cắt là dao lớn và dao tam giác.

Dao lớn được dùng để cắt tatami-doko, còn dao tam giác phục vụ các công việc tỉ mỉ như cắt tatami-omote và chỉ. Vì lần này cần cắt tatami-doko nên chúng tôi sử dụng dao lớn. Công đoạn này đòi hỏi nhiều sức lực. Người thực hiện dồn trọng lượng toàn thân lên lưỡi dao, không cắt một nhát mà di chuyển dao tới lui theo những bước nhỏ để cắt dần. Âm thanh giòn đều cùng cảm giác khi cắt rất dễ chịu.

Tiếp theo là công đoạn khâu kamachi, trong đó một tấm gỗ được chèn vào cạnh ngắn của tatami-doko để gia cố. Sau khi đặt tấm gỗ mỏng lên lớp rơm, phần này được phủ bằng tatami-omote.

Tiếp đến là hira-zashi, công đoạn khâu tatami-beri. Do phải dùng lòng bàn tay để đẩy kim tatami, người thực hiện cần đeo miếng bảo vệ hình tam giác trong quá trình thao tác.

Tatami-beri được khâu với khoảng cách đều nhau. Thay vì đâm kim thẳng xuống, người thực hiện nghiêng nhẹ kim theo hướng di chuyển. Sau khi đưa kim ra mặt sau, kim lại được đâm hướng về mặt trước. Thao tác này được lặp đi lặp lại để hoàn thành đường khâu.

Cuối cùng là công đoạn kaeshi-nui, gập tatami-beri lại rồi khâu cố định.

Chúng tôi cảm nhận rõ rằng để làm một tấm tatami phải trải qua rất nhiều công đoạn, từ cắt tatami-doko đến khâu bằng kim đều đòi hỏi nhiều sức lực. Hiếm khi có cơ hội trải nghiệm khâu tatami bằng tay nên đây thực sự là một trải nghiệm quý giá!

Sau phần khâu tay, người tham gia sẽ làm 1 miếng lót cốc tatami có kích thước vừa lòng bàn tay. Trước tiên là chọn tatami-beri. Có rất nhiều hoa văn và màu sắc khác nhau ngay cả với cùng một mẫu, khiến việc lựa chọn khá khó khăn.

Trong lúc chọn tatami-beri, chúng tôi cũng được giải thích về ý nghĩa của từng hoa văn. Lần này, chúng tôi chọn loại có nền tím nhạt và họa tiết hình thoi. Hình thoi mô phỏng một loài thực vật thủy sinh. Do loài cây này có sức sinh sôi mạnh mẽ, hoa văn gửi gắm mong ước con cháu đông đúc và trẻ em lớn lên khỏe mạnh. Vào thời Heian, khi hoa văn này ra đời, việc sinh nở và nuôi con có thể nguy hiểm đến tính mạng. Có lẽ người ta đã gửi gắm lời cầu nguyện vào cả những tấm tatami trong căn phòng nơi mình dành phần lớn thời gian mỗi ngày. Qua đó cũng có thể hiểu rõ vì sao không giẫm lên tatami-beri là một phép lịch sự.
Sau khi chọn xong tatami-beri, quá trình chế tác bắt đầu. Ngoài phần viền, vật liệu còn có tatami-omote và một tấm bảng đóng vai trò tatami-doko.

Trước tiên, quấn tatami-omote quanh tatami-doko hình vuông.

Dùng dụng cụ dập ghim để cố định tatami-omote vào tatami-doko ở mặt sau. Nếu kéo căng trong lúc dập ghim, tatami-omote sẽ không bị chùng và được bọc đẹp mắt.

Gắn tatami-beri vào hai đầu tatami-doko chưa được quấn tatami-omote. Đặt mặt trái của tatami-beri dọc theo mép, sau đó đặt một tấm gia cố dài và hẹp thẳng hàng với mép rồi dùng ghim cố định tấm này cùng tatami-beri.

Sau khi dập ghim, lật tatami-beri lại và kéo về phía mặt sau.

Dùng ghim cố định ở mặt sau.

Tiếp theo là tạo góc cho tatami. Lúc này, cần kéo căng phần vải tatami-beri thừa rồi gấp về mặt sau.

Kéo căng ở bước này sẽ giúp góc của mép tatami hiện lên đẹp mắt. Các nghệ nhân cũng đặc biệt chú ý tạo góc gọn gàng khi làm tatami thực tế để hoàn thiện một sản phẩm đẹp.

Sau khi tạo góc đẹp, dùng ghim cố định ở mặt sau. Gắn tatami-beri vào phía đối diện theo cách tương tự.

Dán vải nỉ lên mặt sau đã dập ghim là hoàn thành.

Từ phần lý thuyết, trải nghiệm khâu tay đến làm miếng lót cốc tatami, chúng tôi đã dành trọn khoảng 2 giờ để tiếp xúc với tatami. Dù là vật dụng quen thuộc, vẫn có rất nhiều điều về tatami mà chúng tôi chưa biết. Đặc biệt, trải nghiệm khâu tay cho thấy cần bỏ ra rất nhiều công sức để làm nên một tấm chiếu. Miếng lót cốc tatami chỉ vừa lòng bàn tay nên có thể dễ dàng mang về. Sản phẩm có nhiều cách sử dụng như lót đồ uống, làm đế trưng bày mô hình hoặc đặt ở lối vào để chìa khóa. Đây là khoảng thời gian tuyệt vời giúp chúng tôi cảm nhận tatami gần gũi hơn.

Bạn cũng có thể mua quà lưu niệm tại đây. Ngoài miếng lót cốc tatami, cửa hàng còn bán túi nhỏ và phụ kiện làm từ tatami-beri. Miếng lót cốc có loại làm từ igusa và loại bằng nhựa. Sản phẩm igusa mang đến niềm vui khi dần chuyển sang màu vàng theo thời gian. Có thể sẽ khó mang cả một tấm tatami về làm quà, nhưng miếng lót cốc rất tiện sử dụng hằng ngày nên đặc biệt đáng cân nhắc. Hãy chọn một món làm quà cho bạn bè hoặc gia đình. Khi trao quà, bạn cũng có thể chia sẻ về sức hấp dẫn của tatami mà mình đã trải nghiệm tại Nhật Bản.