คู่มือฉบับสมบูรณ์เกี่ยวกับเสื่อทาทามิ วัสดุปูพื้นแบบดั้งเดิมที่ขาดไม่ได้ในวิถีชีวิตของชาวญี่ปุ่น
เสื่อทาทามิ (tatami) เป็นวัสดุปูพื้นแบบดั้งเดิมที่พบได้ในห้องสไตล์ญี่ปุ่นของบ้านพัก เรียวกัง ศาลเจ้า วัด และห้องชงชา ผลิตจากพืชที่เรียกว่าอิกุสะ (igusa) โดดเด่นด้วยกลิ่นหอมเฉพาะตัวและสัมผัสที่นุ่มนวล
โดยทั่วไปเสื่อทาทามิประกอบด้วย 3 ส่วน ได้แก่ พื้นผิวเสื่อที่เรียกว่าทาทามิโอโมเตะ (tatami omote) แกนเสื่อที่เรียกว่าทาทามิโดโกะ (tatami doko) และขอบผ้าสำหรับปกป้องริมเสื่อที่เรียกว่าทาทามิเบริ (tatami beri) ทาทามิถูกใช้ในญี่ปุ่นมาอย่างต่อเนื่องเป็นเวลาประมาณ 1,300 ปี จึงไม่ได้เป็นเพียงวัสดุปูพื้น แต่ยังเชื่อมโยงอย่างลึกซึ้งกับวิถีชีวิตและวัฒนธรรมที่อยู่อาศัยของชาวญี่ปุ่น
อย่างไรก็ตาม เมื่อรูปแบบการใช้ชีวิตของชาวญี่ปุ่นเปลี่ยนไปและห้องสไตล์ญี่ปุ่นในบ้านมีจำนวนลดลง โอกาสที่จะได้สัมผัสทาทามิก็น้อยลงตามไปด้วย ปัจจุบันจึงมีเวิร์กช็อปให้ผู้เข้าร่วมได้สัมผัสงานฝีมือของช่างทำทาทามิ เพื่อถ่ายทอดเสน่ห์ของวัสดุปูพื้นที่ชาวญี่ปุ่นนิยมใช้กันมาแต่โบราณให้เป็นที่รู้จักในวงกว้างยิ่งขึ้น
บทความนี้จะพาไปรู้จักประวัติของทาทามิ วัตถุดิบอย่างอิกุสะ และเวิร์กช็อปที่เปิดโอกาสให้ได้ลองทำทาทามิด้วยตัวเอง เมื่อมาเยือนญี่ปุ่น คุณน่าจะได้พบเห็นทาทามิในสถานที่ต่าง ๆ มากมาย และเมื่อเข้าใจเรื่องราวอันลึกซึ้งของทาทามิแล้ว ก็จะยิ่งเข้าใจวัฒนธรรมญี่ปุ่นได้มากขึ้น
ทาทามิคืออะไร
มาทำความรู้จักทาทามิ วัสดุปูพื้นแบบดั้งเดิมของญี่ปุ่นให้ลึกซึ้งยิ่งขึ้น ผ่านประวัติความเป็นมา โครงสร้าง และวัสดุที่นำมาใช้
ประวัติของทาทามิ
ชาวญี่ปุ่นมีประวัติการนำพืชมาใช้เป็นวัสดุสำคัญในชีวิตประจำวันมาตั้งแต่สมัยโบราณ นอกจากทาทามิแล้ว พืชยังถูกนำไปทำสิ่งของต่าง ๆ เช่น ถุง รูปแบบการดำเนินชีวิตที่ปูวัสดุจากพืชบนพื้นนั้นสามารถย้อนกลับไปถึงยุคโจมง (Jomon) ซึ่งเริ่มต้นเมื่อประมาณ 13,000 ปีก่อนและดำเนินต่อเนื่องยาวนานประมาณ 10,000 ปี ส่วนคำว่าทาทามิเริ่มถูกใช้เรียกเสื่อชนิดนี้ในยุคนาราเมื่อประมาณ 1,300 ปีก่อน ในโคจิกิ (Kojiki) หนังสือประวัติศาสตร์เก่าแก่ที่สุดของญี่ปุ่นที่เรียบเรียงเสร็จใน ค.ศ. 712 มีคำว่าซูงะทาทามิ (suga tatami) และมีข้อความกล่าวถึงทาทามิ นอกจากนี้ โชโซอิน (Shosoin) ของวัดโทไดจิ (Todaiji) ยังเก็บรักษาโกโชโนะทาทามิ (Gosho no Tatami) ซึ่งเป็นทาทามิเก่าแก่ที่สุดของญี่ปุ่นที่ยังคงหลงเหลืออยู่ กล่าวกันว่าจักรพรรดิโชมุ (Shomu) ทรงใช้ทาทามิผืนนี้ในยุคนารา ค.ศ. 710–794
ในยุคเฮอัน ค.ศ. 794–1185 ทาทามิถูกใช้ในคฤหาสน์ของชนชั้นสูง เช่น ขุนนาง และเชื่อกันว่าค่อย ๆ พัฒนามาเป็นรูปแบบที่เห็นในปัจจุบัน แต่ในสมัยนั้นยังไม่ได้ใช้ปูเต็มห้องเหมือนวัสดุปูพื้นทั่วไป โดยจะปูเฉพาะจุดที่จำเป็น เช่น บริเวณสำหรับนั่ง อิกุสะถูกนำมาใช้เป็นวัสดุตั้งแต่สมัยนั้น และทาทามิถือเป็นสินค้าราคาแพง จึงมีอีกบทบาทหนึ่งในฐานะสัญลักษณ์แห่งอำนาจ โดยเชื่อกันว่าความหนาของเสื่อ รวมถึงลวดลายและสีของขอบทาทามิ ใช้แสดงฐานะและตำแหน่งทางสังคมของผู้ใช้
ปัจจุบันรูปแบบการใช้ชีวิตของชาวญี่ปุ่นเปลี่ยนแปลงไป ที่พักอาศัยแบบรวม เช่น คอนโดมิเนียมจำนวนไม่น้อยไม่มีห้องสไตล์ญี่ปุ่น ส่งผลให้ปริมาณการจัดส่งทาทามิหรือทาทามิโอโมเตะ ซึ่งเป็นวัสดุปูพื้นที่ขาดไม่ได้ในห้องประเภทนี้ ลดลงอย่างต่อเนื่อง จากเดิมที่ทั่วประเทศเคยผลิตทาทามิโอโมเตะได้สูงสุด 42.88 ล้านผืน ปัจจุบันเหลือเพียงประมาณ 1 ล้านผืน เนื่องจากทาทามิเป็นส่วนสำคัญของสถาปัตยกรรมและวัฒนธรรมดั้งเดิมของญี่ปุ่น จึงมีการดำเนินโครงการต่าง ๆ เพื่อเพิ่มความต้องการใช้งาน
ส่วนประกอบของทาทามิ
ทาทามิประกอบด้วย 3 ส่วน โดยแบ่งหน้าที่การผลิตกันอย่างชัดเจน ช่างฝีมือแต่ละคนจะรับผิดชอบส่วนประกอบแต่ละชนิด ก่อนที่ร้านทาทามิจะนำทุกส่วนมาประกอบและตกแต่งให้เสร็จสมบูรณ์เป็นทาทามิ 1 ผืน
ทาทามิโอโมเตะ
ทาทามิโอโมเตะคือส่วนที่ปกคลุมพื้นผิวของเสื่อ ผลิตภัณฑ์คุณภาพสูงจะมีเนื้อสัมผัสละเอียด สีสม่ำเสมอ และยังคงมีความเงางามแม้สีจะเปลี่ยนจากแสงแดด นอกจากนี้ยังให้สัมผัสที่ดีเมื่อเหยียบและช่วยให้ทาทามิมีความทนทานสูง
วัตถุดิบของทาทามิโอโมเตะคือหญ้าที่เรียกว่าอิกุสะ ซึ่งมีความยาว 1–1.4 เมตร ยิ่งทาทามิโอโมเตะมีคุณภาพสูงเท่าใด ก็ยิ่งใช้อิกุสะที่มีลำต้นยาวมากขึ้น เพราะส่วนที่แข็งแรงและมีสีเขียวสดที่สุดของอิกุสะ 1 ต้นอยู่บริเวณช่วงกลาง ส่วนปลายและโคนจะแห้งกว่าและมีสีเหลืองหม่น ดังนั้นอิกุสะที่ยาวจึงมีส่วนที่แข็งแรงและเขียวสดให้เลือกใช้มากกว่า ทาทามิขนาด 1 โจใช้เส้นอิกุสะทอรวมกันประมาณ 4,000–7,000 เส้น และผลิตภัณฑ์คุณภาพสูงจะใช้อิกุสะจำนวนมากกว่า
จุดเด่นของทาทามิโอโมเตะคือกลิ่นหอม เมื่อเข้าไปในห้องสไตล์ญี่ปุ่น กลิ่นที่ให้ความรู้สึกคล้ายอยู่ในป่าก็มาจากพื้นผิวทาทามินั่นเอง อิกุสะมีองค์ประกอบชนิดเดียวกับที่พบจากการสัมผัสบรรยากาศในป่า จึงช่วยให้รู้สึกผ่อนคลาย เพิ่มสมาธิ และลดกลิ่นไม่พึงประสงค์ได้
เมื่อดูหน้าตัดของอิกุสะจะพบว่าส่วนกลางมีลักษณะคล้ายฟองน้ำ ซึ่งทำหน้าที่ดูดซับและคายความชื้นภายในห้องซ้ำไปมา ทาทามิโอโมเตะจึงมีคุณสมบัติปรับความชื้นตามธรรมชาติ ญี่ปุ่นมีอากาศร้อนชื้นในฤดูร้อนและหนาวจัดในฤดูหนาว การใช้ทาทามิเป็นวัสดุปูพื้นช่วยดูดซับความชื้นในฤดูร้อน และช่วยรักษาความชื้นภายในห้องที่มักแห้งในฤดูหนาว จึงเห็นได้ว่าการใช้ทาทามิเป็นวัสดุปูพื้นแบบดั้งเดิมนั้นเหมาะสมกับสภาพอากาศของญี่ปุ่นอย่างยิ่ง กล่าวกันว่าทาทามิ 1 ผืนสามารถดูดซับและคายความชื้นได้ 500 มิลลิลิตร เทียบเท่าน้ำ 1 ขวด ส่วนห้องขนาด 6 โจที่ปูทาทามิ 6 ผืน จะช่วยควบคุมความชื้นได้ถึง 3 ลิตร
ทาทามิโดโกะ
ทาทามิโดโกะเป็นส่วนฐานของทาทามิ ทำจากฟาง โดยเริ่มจากวางฟางในแนวตั้งให้เต็มพื้นที่ แล้ววางฟางในแนวนอนทับ จากนั้นสลับกลับมาวางแนวตั้ง ทำซ้ำเช่นนี้จนมีความหนาประมาณ 40 เซนติเมตร ก่อนใช้ด้ายมัดและอัดให้เหลือความหนา 5 เซนติเมตร ฟางเองก็มีการแบ่งระดับคุณภาพ ยิ่งใช้ฟางคุณภาพดี ความยืดหยุ่นและการรองรับแรงก็ยิ่งดี ทาทามิโดโกะมีน้ำหนักประมาณ 30–40 กิโลกรัม จึงค่อนข้างหนัก ในอดีตความหนาของส่วนนี้เคยใช้เป็นสัญลักษณ์แสดงอำนาจของขุนนางและซามูไรด้วย
ทาทามิเบริ
ทาทามิเบริคือผ้าที่ติดตามขอบด้านยาวของทาทามิ โดยทั่วไปทำจากผ้าฝ้าย ขอบทาทามิแบบดั้งเดิมใช้ผ้าทอนิชิจิน (Nishijin-ori) จากเกียวโต ซึ่งเป็นผ้าชนิดเดียวกับที่ใช้ทำโอบิของชุดกิโมโน มีลวดลายให้เลือกประมาณ 1,200 แบบ และในอดีตลวดลายกับสียังใช้เป็นสัญลักษณ์แสดงอำนาจของขุนนางและซามูไร ลายอุนเก็นเบริ (ungen beri) ถือเป็นลายที่มีฐานันดรสูงสุดและใช้สำหรับจักรพรรดิ
ส่วนไดมงโคไรเบริ (daimon korai beri) เป็นขอบทาทามิชั้นสูงที่ประดับลายดอกเบญจมาศ และยังคงใช้ในวัดและห้องชงชามาจนถึงปัจจุบัน
มารยาทอย่างหนึ่งที่ควรรู้เมื่ออยู่ในห้องสไตล์ญี่ปุ่นคือไม่เหยียบขอบทาทามิ เหตุผลคือมุมของทาทามิค่อนข้างเปราะ ขอบผ้าจึงมีหน้าที่ช่วยปกป้องตัวเสื่อ อีกทั้งในอดีตยังมีการใส่ตราประจำตระกูลหรือลวดลายที่แสดงฐานันดรลงบนขอบทาทามิ การไม่เหยียบขอบเสื่อจึงเป็นส่วนหนึ่งของกิริยาและมารยาทในห้องสไตล์ญี่ปุ่น ปัจจุบันผู้คนมีโอกาสใช้เวลาในห้องลักษณะนี้น้อยลง แม้แต่คนญี่ปุ่นเอง โดยเฉพาะคนรุ่นใหม่ ก็มีจำนวนไม่น้อยที่ไม่รู้ธรรมเนียมนี้ หากมีโอกาสอยู่ในห้องปูทาทามิตามวัด ศาลเจ้า หรือห้องชงชา ลองใส่ใจไม่เหยียบขอบเสื่อดูสักเล็กน้อย
นอกจากนี้ ในช่วงไม่กี่ปีมานี้ยังมีทาทามิแบบไม่มีขอบผ้าให้เลือกใช้ด้วย
อิกุสะ วัตถุดิบที่ใช้ทำทาทามิโอโมเตะ
พืชที่ใช้ทำทาทามิโอโมเตะคืออิกุสะ เป็นพืชล้มลุกอายุหลายปีในวงศ์ Juncaceae และสกุล Juncus พบขึ้นเองตามพื้นที่ชุ่มน้ำ เช่น บริเวณริมทะเลสาบในญี่ปุ่น
เกษตรกรเป็นผู้ดำเนินงานทุกขั้นตอน ตั้งแต่เพาะปลูกอิกุสะไปจนถึงทอเป็นทาทามิโอโมเตะ จังหวัดคุมาโมโตะเริ่มเพาะปลูกอิกุสะมาตั้งแต่ประมาณ 500 ปีก่อน และปัจจุบันมีสัดส่วนการผลิตอิกุสะและทาทามิโอโมเตะอย่างน้อย 90% ของปริมาณที่ผลิตในญี่ปุ่น
หลังปลูกและเก็บเกี่ยวอิกุสะแล้ว จะเข้าสู่ขั้นตอนย้อมโคลน โดยนำอิกุสะที่ตัดแล้วไปแช่ในเซ็นโดะ (sendo) ซึ่งทำจากดินเหนียวธรรมชาติคุณภาพดีละลายในน้ำ เพื่อดึงสี กลิ่น และความเงางามเฉพาะตัวของอิกุสะออกมา การเคลือบผิวอิกุสะด้วยโคลนยังช่วยให้แห้งอย่างสม่ำเสมอ หลังย้อมโคลนแล้วจึงนำไปอบแห้ง จากนั้นคัดแยกตามความยาว และเกษตรกรจะใช้เวลาตลอดทั้งปีทอเป็นทาทามิโอโมเตะ
ในช่วงไม่กี่ปีมานี้ นอกจากทาทามิโอโมเตะจากอิกุสะแล้ว ยังมีผลิตภัณฑ์แบบอุตสาหกรรมที่ทำจากเรซินพอลิโพรพิลีนหรือกระดาษด้วย
ข้อดีของอิกุสะธรรมชาติคือมีกลิ่นหอมและสัมผัสดี ให้ความเย็นในฤดูร้อนและความอบอุ่นในฤดูหนาว อีกทั้งยังมีคุณสมบัติปรับความชื้นและต้านเชื้อแบคทีเรีย ส่วนข้อเสียคือสีจะเปลี่ยนไปตามอายุการใช้งานเนื่องจากเป็นวัสดุธรรมชาติ และบางคนอาจรู้สึกว่ายุ่งยากในการดูแลรักษา
ด้วยเหตุนี้จึงมีการพัฒนาทาทามิโอโมเตะแบบอุตสาหกรรม ซึ่งสีเปลี่ยนได้ยากและดูแลรักษาง่ายกว่า อย่างไรก็ตาม ผลิตภัณฑ์ประเภทนี้ก็มีข้อเสีย เช่น ไม่สามารถระบายความชื้นได้เหมือนทาทามิธรรมชาติ และอาจให้สัมผัสเหนียว จึงมีการเลือกใช้ทาทามิโอโมเตะจากอิกุสะหรือแบบอุตสาหกรรมให้เหมาะกับสภาพแวดล้อมของที่อยู่อาศัยและวัตถุประสงค์การใช้งาน
เสน่ห์ของทาทามิที่ถ่ายทอดโดยร้านเก่าแก่อายุ 300 ปี
เก็นโรคุทาทามิ (Genroku Tatami) เป็นร้านผลิตและจำหน่ายทาทามิในเขตซาเกียว เมืองเกียวโต ตั้งอยู่ไม่ไกลจากศาลเจ้าเฮอัน (Heian Jingu Shrine) และสวนโอคาซากิ (Okazaki Park) ร้านแห่งนี้ผลิตและจำหน่ายทาทามิในพื้นที่เดิมมายาวนานถึง 300 ปี พร้อมปรับตัวให้เข้ากับแต่ละยุคสมัย ท่ามกลางรูปแบบการใช้ชีวิตของชาวญี่ปุ่นที่เปลี่ยนไปและจำนวนห้องปูทาทามิที่ลดลง ทางร้านได้จัดกิจกรรมให้ผู้เข้าร่วมสัมผัสทาทามิอย่างใกล้ชิด เพื่อถ่ายทอดเสน่ห์ของวัสดุปูพื้นดั้งเดิมชนิดนี้ให้เป็นที่รู้จักในวงกว้าง มาดูกันว่ามีกิจกรรมอะไรให้ลองบ้าง
เก็นโรคุทาทามิคืออะไร
เก็นโรคุทาทามิเป็นร้านทาทามิเก่าแก่ในเกียวโต ก่อตั้งขึ้นในปีเก็นโรคุที่ 3 และดำเนินกิจการมายาวนานประมาณ 300 ปี โดยผลิตและจำหน่ายทาทามิ พร้อมสืบทอดประเพณีและวัฒนธรรมของช่างทาทามิเกียวโต ณ สถานที่เดิมมาตั้งแต่ก่อตั้ง นอกจากทาทามิสำหรับห้องสไตล์ญี่ปุ่นในบ้านทั่วไปแล้ว ร้านยังรับผลิตและซ่อมแซมทาทามิสำหรับศาลเจ้า วัดเก่าแก่ และเรียวกังอีกด้วย
เมื่อก้าวเข้าไปในเวิร์กช็อป จะได้กลิ่นหอมของอิกุสะซึ่งเป็นวัตถุดิบของทาทามิลอยมา สำหรับชาวญี่ปุ่นแล้ว กลิ่นนี้เป็นกลิ่นที่คุ้นเคยและช่วยให้รู้สึกผ่อนคลาย ภายในมีเครื่องจักรสำหรับผลิตทาทามิ รวมถึงทาทามิที่เพิ่งทำเสร็จหรือซ่อมแซมเสร็จเรียงรายอยู่มากมาย
เรียนรู้เสน่ห์ของทาทามิจากช่างฝีมือที่เก็นโรคุทาทามิ
ภายในเวิร์กช็อปที่อบอวลด้วยกลิ่นอิกุสะ มีการจัดกิจกรรมให้ผู้เข้าร่วมได้สัมผัสทาทามิอย่างใกล้ชิด โดยมีให้เลือก 2 รูปแบบ
(1) ประสบการณ์พิเศษ สัมผัสเทคนิค 300 ปีและประวัติศาสตร์ทาทามิด้วยมือของคุณเอง (90–120 นาที)
โปรแกรมนี้ประกอบด้วยการเรียนรู้โครงสร้างและประวัติของทาทามิ การชมสถานที่ผลิต และการทดลองเย็บทาทามิด้วยมือจริง ๆ นอกจากนี้ยังได้ทำที่รองแก้วทาทามิ เพื่อสัมผัสโลกอันลึกซึ้งของทาทามิอย่างเต็มที่
- เนื้อหา
-
เรียนรู้พื้นฐานเกี่ยวกับทาทามิ
ชมการผลิตทาทามิ
ทดลองเย็บทาทามิด้วยมือ
ทำที่รองแก้วทาทามิ 1 ชิ้น - ระยะเวลา
- ประมาณ 90–120 นาที (เวลาเริ่มกิจกรรม: 10:00–15:00)
- จำนวนผู้เข้าร่วม
- 1–20 คน
- ราคา
-
ผู้ใหญ่ 9,000 เยนต่อคน รวมภาษี
เด็ก 6,000 เยนต่อคน รวมภาษี - การจอง
- https://genroku-t.com/workshop/#workshop__form
(2) ประสบการณ์พิเศษ สัมผัสเทคนิค 300 ปีและประวัติศาสตร์ทาทามิด้วยมือของคุณเอง ฉบับสั้น (60 นาที)
กิจกรรมนี้จะได้เรียนรู้พื้นฐานของทาทามิ และทำที่รองแก้วทาทามิ 1 ชิ้นภายใต้คำแนะนำของช่างฝีมือ ใช้เวลาเพียง 60 นาที จึงเหมาะสำหรับแวะเข้าร่วมระหว่างเที่ยวชมสถานที่ต่าง ๆ ในเกียวโต
- เนื้อหา
-
เรียนรู้พื้นฐานเกี่ยวกับทาทามิ
ทำที่รองแก้วทาทามิ 1 ชิ้น - ระยะเวลา
- ประมาณ 60 นาที (เวลาเริ่มกิจกรรม: 10:00–15:00)
- จำนวนผู้เข้าร่วม
- 1–20 คน
- ราคา
-
ผู้ใหญ่ 7,000 เยนต่อคน รวมภาษี
เด็ก 5,000 เยนต่อคน รวมภาษี - การจอง
- https://genroku-t.com/workshop/#workshop__form
ลองสัมผัสประสบการณ์จริง: ภาคความรู้
ครั้งนี้เราเลือกเข้าร่วมโปรแกรม 90–120 นาที
กิจกรรมเริ่มจากภาคความรู้ ผู้เข้าร่วมจะได้รับเอกสารเกี่ยวกับทาทามิ และฟังช่างฝีมืออธิบายประวัติของทาทามิอย่างละเอียด เอกสารมีทั้งฉบับภาษาญี่ปุ่นและภาษาอังกฤษ นักท่องเที่ยวต่างชาติจึงสามารถเข้าร่วมได้อย่างสบายใจ กล่าวกันว่าผู้เข้าร่วมประมาณ 80% เป็นนักท่องเที่ยวจากต่างประเทศ และทุกคนต่างตั้งใจเรียนรู้กันอย่างมาก
ในภาคความรู้ เราได้เรียนว่าทาทามิเป็นวัสดุปูพื้นที่ใช้ในญี่ปุ่นมาตั้งแต่ประมาณ 1,300 ปีก่อน และคุณสมบัติในการควบคุมความชื้นของทาทามิเหมาะอย่างยิ่งกับภูมิอากาศญี่ปุ่นที่มีความชื้นสูงในฤดูร้อนและต่ำในฤดูหนาว เรื่องที่น่าสนใจเป็นพิเศษคือการทำทาทามิมีกฎเกณฑ์หลายอย่าง โดยปกติจะปูทาทามิให้เต็มห้อง แต่ความจริงแล้วห้องมักมีความบิดเบี้ยวเล็กน้อย จึงไม่สามารถนำทาทามิทรงสี่เหลี่ยมผืนผ้ามาปูเรียงกันตรง ๆ ได้ ช่างจึงทำด้านหนึ่งให้เป็นเส้นตรงตั้งฉาก ส่วนอีกด้านจะตัดให้เข้ากับความเบี้ยวของห้อง เวลาปูจะหันด้านที่เป็นเส้นตรงตั้งฉากเข้าหากึ่งกลางห้อง เพราะหากนำด้านที่ตัดปรับรูปทรงไว้ตรงกลาง จะทำให้พื้นที่ดูบิดเบี้ยว แม้ภายนอกจะดูเหมือนเพียงนำเสื่อมาปูเรียงกัน แต่ทุกตำแหน่งล้วนผ่านการคำนวณมาอย่างละเอียด อีกเรื่องที่น่าสนใจคือรูปแบบการปูทาทามิมีความหมายแตกต่างกัน ห้องชงชา ห้องสำหรับพิธีคว้านท้อง และพื้นที่ในโอกาสมงคล ต่างก็มีวิธีปูเฉพาะของตนเอง เพียงแค่ฟังภาคความรู้ก็ได้ค้นพบเรื่องราวเกี่ยวกับทาทามิมากมายที่ไม่เคยรู้มาก่อน
ลองสัมผัสประสบการณ์จริง: ภาคเย็บมือ
หลังจบภาคความรู้ ก็ถึงเวลาลองเย็บทาทามิด้วยมือ
ร้านแห่งนี้ใช้ทั้งเครื่องจักรและการเย็บมือร่วมกันในการผลิตและซ่อมแซมทาทามิ โปรแกรมนี้เปิดโอกาสให้ได้ลองขั้นตอนการเย็บด้วยมือ หากทำทาทามิ 1 ผืนด้วยมือทั้งหมด กล่าวกันว่าต้องใช้เวลาประมาณ 5 ชั่วโมง
ขั้นตอนแรกคือการตัดทาทามิโดโกะ โดยวางไม้บรรทัดตรงส่วนที่จะตัดเพื่อทำเครื่องหมาย เมื่อกำหนดแนวตัดแล้วจึงใช้เข็มหมุดยึดไว้ชั่วคราว
อุปกรณ์ที่ใช้ตัดคือมีดโอเดโบโจและมีดซังคากุโบโจ
มีดโอเดโบโจใช้ตัดทาทามิโดโกะ ส่วนมีดซังคากุโบโจใช้ทำงานละเอียด เช่น ตัดทาทามิโอโมเตะและตัดด้าย ครั้งนี้เป็นการตัดทาทามิโดโกะ จึงใช้มีดโอเดโบโจ ขั้นตอนนี้ต้องอาศัยแรงมาก โดยทิ้งน้ำหนักตัวลงบนคมมีด แล้วค่อย ๆ ขยับไปข้างหน้าและถอยหลังทีละน้อยแทนการตัดรวดเดียว เสียงกรอบแกรบขณะตัดและสัมผัสที่ส่งผ่านมือให้ความรู้สึกเพลิดเพลินกว่าที่คิด
ขั้นตอนถัดไปคือการเย็บคามาจิ (kamachi) ซึ่งเป็นการเสริมความแข็งแรงให้ด้านสั้นของทาทามิโดโกะด้วยแผ่นไม้ โดยวางแผ่นไม้บาง ๆ บนฟางแล้วคลุมด้วยทาทามิโอโมเตะ
ต่อไปเป็นขั้นตอนฮิราซาชิ (hira-zashi) หรือการเย็บทาทามิเบริเข้ากับตัวเสื่อ เนื่องจากต้องใช้ฝ่ามือดันเข็มทาทามิ จึงสวมอุปกรณ์ป้องกันทรงสามเหลี่ยมเพื่อปกป้องฝ่ามือระหว่างทำงาน
เย็บขอบทาทามิโดยเว้นระยะให้สม่ำเสมอ แทนที่จะแทงเข็มลงตรง ๆ จะเอียงเข็มไปตามทิศทางที่กำลังเย็บเล็กน้อย เมื่อดันเข็มออกทางด้านหลังแล้ว จึงแทงกลับขึ้นมาทางด้านหน้า ทำเช่นนี้ซ้ำไปเรื่อย ๆ จนเย็บเสร็จ
ขั้นตอนสุดท้ายคือพับทาทามิเบริกลับแล้วเย็บยึดให้แน่น
การทำทาทามิ 1 ผืนต้องผ่านขั้นตอนมากมาย ทั้งการตัดทาทามิโดโกะและการเย็บด้วยเข็มล้วนเป็นงานที่ต้องใช้แรงมาก โอกาสที่จะได้ลองเย็บทาทามิด้วยมือนั้นหาได้ไม่ง่าย จึงเป็นประสบการณ์ที่มีคุณค่าอย่างยิ่ง
ลองสัมผัสประสบการณ์จริง: ภาคทำที่รองแก้วทาทามิ
หลังทดลองเย็บด้วยมือแล้ว จะได้ทำที่รองแก้วทาทามิขนาดเท่าฝ่ามือ 1 ชิ้น เริ่มจากเลือกทาทามิเบริ ซึ่งมีทั้งลวดลายหลากหลายและสีที่แตกต่างกันแม้จะเป็นลายเดียวกัน จนเลือกไม่ถูกเลยว่าจะใช้แบบไหนดี
ระหว่างเลือกขอบทาทามิ เรายังได้ฟังความหมายที่ซ่อนอยู่ในแต่ละลวดลาย แบบที่เลือกครั้งนี้ใช้สีม่วงอ่อนเป็นพื้นและตกแต่งด้วยลายสี่เหลี่ยมขนมเปียกปูน ซึ่งได้แรงบันดาลใจจากพืชน้ำ เนื่องจากพืชน้ำแพร่พันธุ์ได้ดี ลายนี้จึงสื่อถึงความเจริญรุ่งเรืองของลูกหลานและคำอธิษฐานให้เด็กเติบโตอย่างแข็งแรง ในยุคเฮอันซึ่งเป็นช่วงที่ลวดลายนี้ถือกำเนิดขึ้น การให้กำเนิดและเลี้ยงดูลูกเป็นเรื่องที่ต้องเสี่ยงชีวิต ผู้คนจึงน่าจะฝากคำอธิษฐานไว้กับทาทามิในห้องที่ใช้เวลาส่วนใหญ่อยู่ด้วย เมื่อได้รู้เรื่องราวเหล่านี้ ก็ยิ่งเข้าใจว่าทำไมการไม่เหยียบขอบทาทามิจึงถือเป็นมารยาท
เมื่อเลือกขอบทาทามิแล้ว ก็เริ่มลงมือทำได้ทันที วัสดุที่ใช้มีทั้งทาทามิเบริ ทาทามิโอโมเตะ และแผ่นไม้ที่ทำหน้าที่แทนทาทามิโดโกะ
ขั้นแรก พันทาทามิโอโมเตะรอบทาทามิโดโกะทรงสี่เหลี่ยมจัตุรัส
ใช้เครื่องเย็บกระดาษยึดทาทามิโอโมเตะเข้ากับทาทามิโดโกะทางด้านหลัง หากดึงให้ตึงขณะยึด พื้นผิวจะไม่หย่อนและติดได้อย่างเรียบร้อย
ติดทาทามิเบริที่ปลายทั้งสองด้านของทาทามิโดโกะซึ่งไม่ได้พันด้วยทาทามิโอโมเตะ โดยคว่ำด้านหน้าของขอบผ้าลงและวางให้ตรงกับขอบ จากนั้นวางแผ่นเสริมทรงยาวให้เสมอกับขอบ แล้วใช้เครื่องเย็บกระดาษยึดแผ่นไม้กับทาทามิเบริเข้าด้วยกัน
เมื่อยึดเรียบร้อยแล้ว ให้พลิกทาทามิเบริและดึงไปทางด้านหลัง
ใช้เครื่องเย็บกระดาษยึดทางด้านหลัง
ต่อไปเป็นการเก็บมุมทาทามิ โดยดึงผ้าทาทามิเบริส่วนเกินให้ตึงแล้วพับไปทางด้านหลัง
การดึงให้ตึงในขั้นตอนนี้จะช่วยให้มุมขอบทาทามิออกมาคมและเรียบร้อย ในการทำทาทามิจริง ช่างก็ให้ความสำคัญกับการเก็บมุมให้สวยงามเช่นกัน
เมื่อเก็บมุมเรียบร้อยแล้ว ให้ใช้เครื่องเย็บกระดาษยึดทางด้านหลัง จากนั้นติดทาทามิเบริอีกด้านด้วยวิธีเดียวกัน
ปิดทับด้านหลังที่มีลวดเย็บด้วยผ้าสักหลาด เพียงเท่านี้ก็เสร็จสมบูรณ์
ความรู้สึกหลังร่วมกิจกรรม
ตลอดเวลาประมาณ 2 ชั่วโมง ตั้งแต่ภาคความรู้ การทดลองเย็บด้วยมือ ไปจนถึงการทำที่รองแก้ว เราได้สัมผัสทาทามิอย่างเต็มที่ แม้ทาทามิจะเป็นสิ่งใกล้ตัว แต่กลับมีหลายเรื่องที่ไม่เคยรู้มาก่อน โดยเฉพาะการเย็บด้วยมือที่ทำให้เข้าใจว่าการผลิตทาทามิเพียง 1 ผืนต้องใช้แรงและความพยายามอย่างมาก จุดเด่นของที่รองแก้วทาทามิคือมีขนาดเท่าฝ่ามือและนำกลับบ้านได้สะดวก สามารถใช้รองเครื่องดื่ม ปูรองฟิกเกอร์ หรือวางไว้บริเวณทางเข้าเพื่อใช้เป็นที่วางกุญแจก็ได้ ถือเป็นช่วงเวลาที่ดีที่ทำให้รู้สึกใกล้ชิดกับทาทามิมากขึ้น
เลือกซื้อของฝากติดไม้ติดมือกลับไป
ที่นี่มีของฝากให้เลือกซื้อด้วย นอกจากที่รองแก้วทาทามิแล้ว ยังจำหน่ายกระเป๋าใบเล็กและเครื่องประดับที่ทำจากทาทามิเบริ ที่รองแก้วมีทั้งแบบอิกุสะและแบบเรซิน โดยอิกุสะจะค่อย ๆ เปลี่ยนเป็นสีเหลืองตามกาลเวลา ซึ่งเป็นเสน่ห์ที่น่าติดตาม แม้การนำทาทามิทั้งผืนกลับไปเป็นของฝากอาจไม่สะดวกนัก แต่ที่รองแก้วสามารถใช้ในชีวิตประจำวันได้ง่าย จึงเหมาะสำหรับเลือกเป็นของฝากให้เพื่อนหรือครอบครัว และเมื่อมอบของฝากแล้ว ก็ลองเล่าถึงเสน่ห์ของทาทามิที่ได้สัมผัสในญี่ปุ่นให้พวกเขาฟังด้วย
บทสรุป
ทาทามิเป็นองค์ประกอบสำคัญของพื้นที่อยู่อาศัยในญี่ปุ่น และจากบทความนี้น่าจะช่วยให้เห็นว่าทาทามิถือเป็นหนึ่งในสัญลักษณ์ของวัฒนธรรมญี่ปุ่น แม้ปัจจุบันผู้คนจะใช้เวลาในห้องปูทาทามิน้อยลง แต่เมื่อได้สูดกลิ่นและสัมผัสความนุ่มสบายของเสื่อ ก็จะรู้สึกได้อีกครั้งว่าวัสดุชนิดนี้สืบทอดผ่านประวัติศาสตร์อันยาวนานมาได้ เพราะเหมาะกับทั้งภูมิอากาศและวิถีชีวิตของญี่ปุ่น ไม่เพียงงานฝีมืออันประณีตของช่างทำทาทามิเท่านั้น วิธีการปูเสื่อ รวมถึงมารยาทและธรรมเนียมเกี่ยวกับขอบทาทามิ ยังสะท้อนภูมิปัญญาที่ชาวญี่ปุ่นสั่งสมมาอย่างยาวนาน ตลอดจนความใส่ใจต่อข้าวของและมารยาท การได้ลองทำทาทามิจริงจะช่วยให้สัมผัสทักษะของช่างฝีมือได้อย่างใกล้ชิดยิ่งขึ้น เมื่อรู้ประวัติ ที่มา และวิธีการทำแล้ว ห้องสไตล์ญี่ปุ่นที่พบเห็นก็น่าจะดูแตกต่างไปจากเดิม หากมีโอกาสมาเยือนญี่ปุ่น ลองสัมผัสทาทามิด้วยตัวเองดูสักครั้ง
ผู้เขียน
ผู้ประกาศอิสระ
Sayaka Motomura
นำเสนอเนื้อหาโดยเน้นวัฒนธรรมดั้งเดิม ศิลปะการแสดง และประวัติศาสตร์